Cái chổi rơm và chén nước chè

Chương 1: Cái chổi rơm và chén nước chè

Bà cụ đuổi Nghiên ra cổng bằng cái chổi rơm. Năm phút sau, chính bà ra tận cổng mời cô vào uống nước, như chưa từng gặp cô bao giờ.

Lúc bị đuổi, Nghiên chỉ kịp nói được một câu: cháu ở Hà Nội về, cháu muốn đặt vàng quỳ. Bà cụ đang ngồi nhặt rau muống ở bậc thềm, nghe tới chữ "vàng" thì đứng phắt dậy, vớ cái chổi dựng ở gốc nhãn.

– Nhà này không bán vàng cho người lạ! Đi! Đi ra!

Cái chổi không đánh vào ai, chỉ quét phành phạch xuống nền gạch ngay trước mũi giày Nghiên, như quét gà. Ân, thằng thợ phụ hai mươi tư tuổi của Nghiên, lùi nhanh hơn cả cô, vấp vào cái chum nước ở cổng, suýt ngã ngửa.

Hai chị em đứng ngoài cổng, nhìn nhau. Trưa Thứ Bảy, cuối tháng Bảy âm, nắng hanh vàng như mật trên con đường bê tông chạy dọc chân đê. Dưới mấy gốc cây đầu xóm còn vương tro vàng mã đốt từ hôm rằm. Ân phủi quần, thở ra.

– Chị ơi, em nói rồi. Làng này người ta bảo lò nhà này nguội sáu năm nay rồi. Mình về thôi.

– Chưa.

– Chưa là sao? Bà cụ cầm chổi kia kìa.

– Cầm chổi chứ có cầm dao đâu.

Nghiên rút trong túi áo một viên kẹo gừng, bóc ra cho vào miệng. Vị cay xộc lên mũi. Cô đứng nhai, nhìn qua cánh cổng sắt sơn xanh đã bong từng mảng. Bên trong là cái sân gạch đỏ rộng, rêu bám thành vệt ở chỗ mái nhỏ nước xuống. Nhà ba gian, ngói đã xỉn đen. Bên trái sân, một gian thấp hơn, cửa gỗ đóng im ỉm. Nghiên biết gian ấy. Bảy năm trước, cô từng đứng ở bậc cửa gian ấy suốt một buổi sáng, nghe tiếng búa.

Rồi cánh cổng kẹt một tiếng. Bà cụ đứng đó, tóc búi củ hành, áo cánh nâu, tay cầm cái ấm nhôm méo.

– Hai cô cậu đi đâu mà đứng nắng thế? Vào đây uống chén nước đã. Chè xanh mới hãm.

Ân há miệng. Nghiên đạp nhẹ lên mũi dép nó.

– Dạ, cháu cảm ơn bác.

Bà cụ dẫn vào, rót nước ra hai cái chén sứ có vết sứt ở miệng, chén nào cũng sứt đúng một chỗ như nhau. Nước chè xanh đặc, vàng sóng sánh, chát đầu lưỡi rồi ngọt ở cổ. Bà ngồi xuống cái ghế đẩu, hai bàn tay đặt lên đầu gối. Nghiên nhìn đôi bàn tay ấy. Các đầu ngón tay đen, cái đen lặn vào trong thớ da, rửa không ra, như tay người cả đời đụng vào muội.

– Hai cô cậu người ở đâu?

– Dạ, cháu ở Long Biên, quê cháu Nam Định cũ.

– Nam Định à? Nam Định người ta làm sơn mài. Ông nhà tôi có ông bạn ở dưới ấy, làm sơn mài, mỗi năm lên lấy vàng một lần.

– Bố cháu cũng làm sơn mài ạ.

– Thế à? – Bà cụ cười, lộ hàm răng còn đủ, đen bóng một nửa. – Thế cô lên đây có việc gì?

Nghiên đặt chén xuống. Cô nói lại từ đầu, chậm rãi, như nói với người mới gặp. Vì đúng là bà cụ mới gặp cô thật.

Cô là thợ sơn son thếp vàng. Cô và Ân nhận phục chế bức hoành phi, đôi câu đối và cỗ kiệu bát cống của đình Thượng Lão, làng bên kia, cách đây sáu cây số. Hội đình mùng mười tháng Hai sang năm. Ban quản lý đình ứng tiền rồi, mua vàng thỏi giao cho cô rồi. Nhưng cụ trưởng ban khánh tiết, một ông cụ tám mươi tuổi tên Hội, chỉ chịu vàng quỳ đập tay. Cô đã mang tới hai mẫu vàng lá làm máy, loại tốt nhất cô mua được. Cụ Hội cầm lên, soi ra nắng, rồi trả lại, bảo một câu: vàng này lạnh.

– Vàng lạnh, – bà cụ lặp lại, rồi gật gù. – Ông ấy nói đúng. Vàng máy nó lạnh.

– Cụ Hội bảo cả vùng này giờ chỉ còn lò nhà mình. Cháu xin bác…

Bà cụ không nghe nữa. Mắt bà nhìn qua vai Nghiên, ra phía cổng. Một chiếc xe máy số vừa đỗ xịch. Người đàn ông dắt xe vào sân, đôi ủng cao su lấm bê tông xám tới gối, áo phản quang màu cam vắt trên vai, mũ bảo hộ treo ở ghi đông. Anh cao, gầy, tóc cắt ngắn sát gáy, da cháy nắng hai bên má.

– U ơi, con về rồi.

– Thằng Hãn về rồi đấy à. Có khách này. Hai cô cậu ở Nam Định lên, bố làm sơn mài.

Người đàn ông nhìn Nghiên, rồi nhìn Ân, rồi nhìn hai cái chén nước. Anh cởi ủng ở bậc thềm, xếp ngay ngắn đôi ủng sát chân tường, đi chân đất vào.

– Chào cô. Chào em. – Anh nói, giọng trầm, không vồn vã. – Tôi là Hãn, con bà. Cô cần gì ạ?

Nghiên đứng dậy.

– Tôi là Nghiên. Tôi muốn đặt vàng quỳ.

Hãn gật đầu. Anh quay sang mẹ.

– U ơi, u vào bếp xem nồi cơm hộ con được không? Con cắm từ sáng, quên chưa rút.

Bà cụ đứng dậy ngay, lật đật đi xuống bếp. Hãn đợi tới khi bóng áo nâu khuất sau cánh cửa, mới ngồi xuống cái ghế bà vừa ngồi.

– Nồi cơm tôi chưa cắm. – Anh nói. – Nhưng u tôi sẽ cắm, rồi sẽ quên là mình vừa cắm. Cô thông cảm. U tôi bị Alzheimer. Bác sĩ chẩn đoán từ tháng Ba. Giai đoạn sớm. Lúc nhớ lúc quên. Chuyện năm mươi năm trước nhớ rất rõ, chuyện năm phút trước thì không.

Ân khẽ "à" một tiếng. Nghiên không nói gì. Cô nghĩ tới cái chổi rơm, rồi nghĩ tới chén nước chè.

– Tôi xin lỗi vì u tôi lúc nãy. – Hãn nói tiếp. – Bà hay đuổi người lạ hỏi chuyện vàng. Hồi tháng Tám có người tới hỏi mua cách làm giấy quỳ, từ đó bà sợ.

– Tôi không hỏi mua cách làm. Tôi hỏi mua vàng.

– Lò nhà tôi không có vàng để bán.

– Tôi có vàng. Tôi cần người đập.

– Đập thì phải có giấy quỳ. – Hãn nói, giọng bằng bằng như đọc thông số. – Giấy quỳ cũ của bố tôi rách hết rồi. Bố tôi mất năm 2019. Từ đó nhà tôi không làm mẻ giấy nào. Không có giấy thì không đập được lá nào. Cô hỏi cả làng này cũng thế.

Ân nhìn Nghiên, ý bảo: thấy chưa. Nghiên vẫn đứng.

– Thế ai làm giấy?

– U tôi.

– Thế thì bác dạy tôi. Tôi tự làm. Tôi trả công học.

Hãn nhìn cô một lúc lâu. Lần đầu tiên từ lúc vào nhà, anh có vẻ hơi buồn cười.

– Cô biết cái câu của làng này chưa?

– Câu gì?

– "Nghề quỳ truyền dâu không truyền gái."

Nghiên biết câu ấy. Cô đã đọc nó trong mấy cuốn sách về làng nghề, đã chép nó vào luận văn tốt nghiệp. Nhưng nghe một người đàn ông của làng nói ra, ở ngay trong cái sân này, thì nó khác. Nó không còn là một dòng chữ in nghiêng.

– Con gái lấy chồng làng khác, mang nghề đi. – Hãn giải thích, dù cô không hỏi. – Nên đàn bà nhà này chỉ dạy cho con dâu. Dâu học xong phải thề trước bàn thờ, không bỏ làng, không mang nghề đi, không nói với ai. Bà tôi dạy u tôi như thế. U tôi chưa dạy ai cả.

– Chưa dạy ai cả, – Nghiên nhắc lại.

– Chưa. – Anh nói, rồi im một nhịp. – Tôi không có vợ.

Ân phì cười, rồi vội che miệng. Nghiên liếc nó. Nó lí nhí:

– Thì chị lấy anh này là xong chứ gì.

– Ân.

– Em đùa. Em đùa thôi.

Hãn không cười. Anh đứng dậy, đi tới cửa gian xưởng bên trái sân, kéo then. Cánh cửa gỗ mở ra, mùi ẩm mốc và mùi da cũ ùa ra. Nghiên đi theo anh, đứng ở bậc cửa. Đúng bậc cửa bảy năm trước.

Trong gian xưởng tối, ánh nắng rọi qua khe ngói thành mấy vệt chéo. Ba cái đe đá xanh kê sát vách, mặt đá lõm xuống thành ba cái lòng chảo nông, nhẵn bóng như đáy bát. Mấy cái búa sắt cán tre dựng ở góc. Một tấm da trâu cuộn tròn, cứng queo. Trên vách treo một cái chõng tre gập đôi, và một chiếc áo ba lỗ đàn ông.

– Tôi từng đứng ở đây xem bố anh đập. – Nghiên nói. – Năm 2018. Tôi đi theo thầy tôi. Ông cho tôi ngồi xem từ năm giờ sáng tới mười giờ. Ông bảo tôi một câu: thợ thếp vàng mà thở mạnh thì phí vàng của thợ đập.

Hãn quay lại nhìn cô.

– Bố tôi nói câu ấy với tất cả mọi người.

– Thế à.

– Ừ. – Anh nói, rồi hình như thấy câu ấy cụt quá, anh thêm: – Nhưng câu ấy đúng.

Từ dưới bếp vọng lên tiếng bà cụ gọi. Hãn đi xuống. Nghiên đứng một mình trong gian xưởng. Cô cúi xuống, đặt bàn tay lên mặt cái đe giữa. Đá lạnh. Cái lõm ấy là bốn mươi năm búa gõ vào một chỗ. Có thể hơn.

Bữa cơm hôm ấy, bà cụ giữ hai chị em ở lại ăn. Hãn nấu. Anh rang cá rô đồng với tóp mỡ, luộc rau muống, chấm tương, thêm đĩa cà muối. Nồi cơm u anh cắm lúc nãy là cơm khê, nhưng anh không nói, chỉ lẳng lặng cắm nồi khác. Bà cụ hỏi Nghiên ba lần cô ở đâu, ba lần Nghiên trả lời Long Biên, quê Nam Định cũ, bố làm sơn mài. Lần thứ ba, bà cụ kể lại chuyện ông nhà có ông bạn sơn mài dưới Nam Định, mỗi năm lên lấy vàng một lần. Nghiên nghe như nghe lần đầu.

Ân ăn bốn bát. Hãn ăn chậm, mắt không rời u.

Ăn xong, bà cụ ra hiên sau ngồi gấp mấy tờ giấy báo cũ thành cái túi đựng lạc. Nghiên bưng mâm xuống bếp, đi ngang qua thì nghe bà ngâm nga. Một điệu ru, chậm, lên xuống đều như võng đưa. Lời không rõ, chỉ nghe "ru hời… ru hỡi…", rồi một tràng ư ử, rồi lại "ru hời". Bàn tay đen muội gấp giấy theo đúng nhịp ấy, gấp một nếp, miết một cái, gấp nếp nữa.

– Bài gì thế ạ? – Nghiên hỏi.

Bà cụ ngẩng lên, nhìn cô, ánh mắt trong mà xa.

– Bài ru. Ngày xưa mẹ chồng tôi ru thằng Hãn bằng bài này. Rồi tôi ru nó. Nó khóc dai lắm, phải ru cả buổi.

– Bác hát cho cháu nghe được không?

– Hát gì?

– Bài bác vừa hát ấy.

Bà cụ nghĩ một lúc. Rồi bà lắc đầu, cười hiền.

– Tôi có hát gì đâu. Cô nghe nhầm rồi.

Năm giờ chiều, Nghiên chào về. Bà cụ tiễn ra tận cổng, dặn đi đường cẩn thận, rồi đứng nhìn theo. Đi được mấy bước, Nghiên nghe sau lưng bà hỏi Hãn, giọng không nhỏ:

– Hai đứa ấy là ai mà vào nhà mình thế?

Hai chị em dắt xe lên mặt đê. Gió sông Đuống thổi lồng lộng, mang mùi bùn và mùi ngô non từ bãi giữa. Phía xa, những trụ cầu bê tông mới đứng sừng sững giữa dòng, cái cần cẩu tháp màu vàng in lên nền trời chiều. Ân đội mũ bảo hiểm, cài quai.

– Chị, mình bỏ đi. Hỏi bên Bắc Ninh, bên Hải Dương cũ xem còn lò nào…

– Không còn. Chị hỏi hết rồi.

– Thế thì mình xin cụ Hội cho dùng vàng máy. Nói khó. Cụ thương mình.

– Cụ không thương ai cả. Cụ thương cái đình. – Nghiên ngồi lên xe, rồi lại xuống. – Ân, em biết bức hoành phi ấy thếp lần cuối năm nào không?

– Năm nào ạ?

– Chín tư. Vàng của lò này. Ông Cừ đập. Cụ Hội còn giữ một thếp trong hòm đình, cụ bảo chị thế. Ba mươi năm vàng vẫn ấm. Chị mà thếp vàng lạnh lên đấy, mười năm nữa nó bong, người ta sẽ nhớ tên chị.

Ân im. Nó biết chị nó không nói quá.

Nắng chạng vạng đỏ ối trên mặt sông. Nghiên vừa nổ máy thì nghe có tiếng gọi. Hãn chạy lên dốc đê, chân vẫn đi đất, áo phông xám thẫm mồ hôi ở ngực. Anh dừng lại cách xe hai bước, thở.

– Cô vừa nói cô cần bao nhiêu lá?

– Ba nghìn hai trăm.

– Trước ngày nào?

– Muộn nhất giữa tháng Ba dương. Để còn thếp. Hội đình mùng mười tháng Hai âm.

Anh nhẩm. Nghiên thấy môi anh mấp máy, như người đang đếm.

– Làm một mẻ giấy quỳ cho đúng phép mất khoảng ba tháng. Còn nện, còn đập. – Anh nói. – Nếu bắt đầu ngay tuần sau thì kịp. Nếu u tôi còn nhớ đủ.

– Bác còn nhớ không?

– Tôi không biết. – Hãn nói, và Nghiên thấy đó là câu thật nhất cô nghe từ sáng tới giờ. – Bác sĩ không hứa được bao lâu. Có hôm u tôi hun muội thành thạo như bốn mươi năm trước. Có hôm không nhớ tên tôi. Tới mùng mười tháng Hai, tôi không dám chắc u tôi còn dạy được ai cái gì.

Gió thổi bạt một bên vạt áo anh. Nghiên chờ. Cô biết anh chưa nói hết. Người ta không chạy chân đất lên dốc đê chỉ để nói chuyện không chắc.

– Tôi có một cách. – Cuối cùng anh nói. – Nhưng cô sẽ nghĩ tôi điên.

Ân ngồi sau lưng Nghiên, nín thở.

— Hết chương 1 —