Muội đèn và keo da trâu

Chương 7: Muội đèn và keo da trâu

Bài học đầu tiên của nghề giấy quỳ là ngồi im trước một ngọn đèn dầu suốt hai tiếng đồng hồ mà không được ngủ gật.

– Bấc vặn thấp. – Bà Ngấn nói. – Thấp nữa. Thấp như hơi thở người ngủ.

Nghiên vặn cái núm đồng. Ngọn lửa nhỏ lại, xanh ở chân, vàng ở ngọn, cao chưa tới một đốt ngón tay. Úp trên ngọn lửa là cái bát sứ trắng kê trên ba hòn gạch. Khói đen bốc lên thành một sợi mảnh, chạm vào lòng bát thì tỏa ra, bám lại.

– Lửa to thì khói to, muội to hạt, quét lên giấy thô. – Bà Ngấn nói. – Lửa nhỏ thì muội mịn như phấn. Phải ngồi canh. Ngọn nào nhảy thì vặn xuống. Ngọn nào lụi thì khêu lên.

Trong cái chái thấp, mười hai ngọn đèn dầu xếp thành hai hàng trên nền đất nện. Bà Ngấn ngồi đầu hàng bên này, Nghiên ngồi đầu hàng bên kia. Ngoài trời còn tối. Ánh lửa leo lét hắt lên mặt bà cụ những vệt vàng chập chờn.

Nghiên ngồi. Mười phút đầu, cô thấy mình như đang thiền. Ba mươi phút, chân tê. Một tiếng, mắt cay vì khói. Một tiếng rưỡi, cô ngáp. Bà Ngấn không quay sang, chỉ nói:

– Ngáp thì ngáp ra ngoài. Hơi thở người làm muội nhảy.

Nghiên quay mặt ra cửa ngáp. Rồi cô quay lại, ngồi tiếp.

Lúc trời rạng, bà Ngấn nhấc từng cái bát lên. Lòng bát phủ một lớp đen mượt như nhung, dày chừng sợi chỉ. Bà lấy một cái lông gà trống, lông đuôi dài, cong, quét nhẹ cho muội rơi xuống một tờ giấy bản. Muội rơi xuống mịn tới mức nó bay lên thành làn khói đen mỏng khi bà quét mạnh tay.

– Đấy. – Bà nói. – Mười hai bát một buổi sáng được chừng này. Một mẻ giấy cần hai mươi lăm buổi sáng.

Nghiên nhẩm. Hai mươi lăm buổi. Gần bốn tuần, nếu không bỏ buổi nào.

– May mà u hun từ rằm tháng Tám rồi. – Bà Ngấn nói tiếp, nhẹ như không, rồi lấy tay áo lau mồ hôi trán, để lại một vệt đen ngang mặt.

Nghiên không nhắc bà rằng đêm rằm ấy bà đã thổi tắt đèn. Cô chỉ gật đầu.

Một tuần sau đám cưới, nhà Lã có một nhịp sống mới. Bốn giờ sáng, Nghiên dậy theo bà Ngấn vào chái hun muội. Năm giờ rưỡi, Hãn dậy, nấu bữa sáng. Hôm thì xôi lạc, hôm thì cháo trắng với trứng muối, hôm thì bánh đúc nóng mua ở đầu ngõ mười nghìn một bát. Sáu giờ rưỡi, anh đi công trường. Bảy giờ, Nghiên cạo muội, sàng qua một tấm lụa căng trên khung tre, cho vào lọ thủy tinh, dán nhãn: ngày, giờ, số bát.

Thứ Ba, Thứ Năm, Thứ Bảy, cô chạy xe sang đình Thượng Lão làm việc với Ân. Cỗ kiệu bát cống đã được hai ông thợ mộc sửa xong phần gỗ mục. Giờ là việc của thợ sơn: cạo lớp sơn cũ bong rộp, trám, bó, lót, mài. Hàng chục lớp, mỗi lớp phải chờ khô trong buồng ủ. Lớp vàng là lớp cuối cùng. Chưa có vàng thì cứ làm phần dưới.

Ân bảo chị nó đen như con mèo mướp. Ngày nào Nghiên đến đình, tay cũng đen tới cổ tay, rửa bằng xà phòng không sạch, phải lấy dầu ăn chà trước.

– Chị ơi, chị làm dâu hay làm thợ lò than thế?

– Làm dâu. Dâu nhà này tay phải đen.

– Thế anh rể có chê không?

– Anh rể đi làm từ sáng tới tối. – Nghiên nói. – Anh rể không nhìn tay chị.

Đó là nói dối. Nghiên biết. Tối nào ăn cơm, Hãn cũng nhìn tay cô một lúc, rồi lặng lẽ đẩy về phía cô cái đĩa có miếng ngon nhất.

Nhà Lã có một cái nhà tắm duy nhất, ở cuối hiên sau, cửa gỗ, then cài bên trong không chắc. Ngày thứ ba, hai người suýt đâm sầm vào nhau ở cửa nhà tắm lúc sáu giờ sáng, cô từ chái về, anh từ bếp ra. Tối hôm ấy, Nghiên dán lên cửa nhà tắm một tờ giấy kẻ ô: "Hãn: 5h30–5h45. Nghiên: 6h00–6h15. Tối: Nghiên trước, Hãn sau." Sáng hôm sau, cô thấy dưới tờ giấy có một dòng bút bi: "Được. Nhưng nước nóng hết thì không phải lỗi tôi."

Tuần thứ hai, bà Ngấn bắt đầu nấu keo.

Da trâu khô cắt thành từng miếng bằng bàn tay, ngâm nước giếng ba ngày cho mềm, cạo sạch lông, rồi cho vào cái nồi đồng to, đun bằng bếp củi trong chái, lửa liu riu. Một ngày, hai ngày, ba ngày. Nước trong nồi sánh lại, vàng đục như mật ong để lâu.

Mùi keo da trâu là thứ mùi Nghiên không tả được. Nó không thối, cũng không thơm. Nó dày, bám vào tóc, vào áo, vào cả gối. Ngày thứ hai, Hãn đi làm về, đứng ở cổng, hít một hơi, rồi đứng im.

– U nấu keo à?

– Ừ. – Nghiên đang ngồi canh bếp, đáp vọng ra. – Ba ngày.

– Ba ngày.

– Anh nhớ mùi này không?

Hãn dắt xe vào. Anh đi tới cửa chái, đứng tựa khung cửa, nhìn nồi keo, nhìn bà Ngấn đang khuấy, nhìn Nghiên mặt đỏ lửng vì hơi bếp.

– Hồi bé, mỗi lần u nấu keo, tôi ra nhà bà ngoại ngủ. – Anh nói. – Ba ngày. Năm nào cũng thế.

– Thế năm nay anh ra đâu?

Anh nghĩ một lúc.

– Năm nay tôi ở lại. – Anh nói, rồi quay đi, vào bếp nấu cơm. Bữa tối hôm ấy anh nấu canh cua rau đay, cà pháo muối, đậu phụ rán, mắm tôm chanh. Mùi mắm tôm át được mùi keo. Bà Ngấn ăn hai bát. Nghiên ăn ba.

Chú Kế ghé lò hai lần trong hai tuần. Lần đầu chú mang cho bà Ngấn một cân nho, hỏi han sức khỏe, ngồi uống nước, rồi đi. Lần thứ hai, chú dắt theo Viên. Chú đứng giữa sân, nói to cho cả nhà nghe:

– Chị ạ, nhà mình bây giờ có hai dâu. Dâu trưởng học thì dâu thứ học cùng luôn, cho đỡ phải dạy hai lần. Chị cũng đỡ mệt.

Bà Ngấn đang ngồi bóc lạc ở bậc thềm. Bà không ngẩng lên.

– Dâu thứ chưa tới lượt.

– Chị ơi, bây giờ thời buổi nào rồi…

– Thời nào thì dâu thứ cũng chưa tới lượt. – Bà Ngấn nói, giọng bằng bằng. – Mẹ tôi bảo thế. Tôi bảo thế.

Chú Kế đứng im một lúc. Viên đứng sau lưng chú, mặt đỏ, mắt nhìn xuống đất. Rồi chú cười, giọng cười không vui.

– Vâng, chị nói đúng. Mẹ nói thế thật.

Rồi chú đi. Viên ở lại, ngồi xuống bóc lạc cùng bà Ngấn, như không có chuyện gì.

Thứ Bảy cuối tháng Mười, Nghiên đưa cụ Hội lên Đông Kiều.

Cô phải xin ba lần cụ mới chịu đi. Rằm tháng Chín sắp tới. Cô không có lá vàng nào. Cô không có tờ giấy quỳ nào. Cô chỉ có mười bốn lọ muội và một nồi keo. Cô nói với cụ: cụ lên xem lò, cụ thấy lò còn sống, thì cụ cho cháu thêm thời gian.

Cụ Hội tám mươi tuổi, người gầy như que củi, mặc áo the đen đi lễ dù chỉ là đi thăm nhà người. Triều chở cụ bằng ô tô. Triều là kiến trúc sư bảo tồn, người được ban quản lý di tích mời làm tư vấn cho đợt tu bổ đình. Anh ba mươi lăm tuổi, đeo kính, nói năng từ tốn, lúc nào cũng mang theo một cuốn sổ bìa da và một cây bút máy. Ở đình, anh hay đứng xem Nghiên làm, hỏi những câu rất đúng chỗ, và khen cô theo kiểu của người đọc nhiều sách: "Nghiên bó mép sơn như người xưa."

Hãn hôm ấy được nghỉ. Anh ra cổng đón. Triều bắt tay anh, chúc mừng đám cưới, rồi nói thêm một câu rất lịch sự:

– Anh may mắn quá. Nghiên là thợ giỏi nhất tôi từng làm cùng.

– Vâng. – Hãn nói. – Tôi biết.

Hai người đàn ông đứng nhìn nhau một giây lâu hơn cần thiết. Rồi Hãn quay vào dìu cụ Hội.

Cụ Hội đi một vòng quanh sân. Cụ vào gian xưởng, đặt tay lên mặt đe giữa, đứng im rất lâu. Cụ vào chái, nhìn mười hai ngọn đèn đã tắt, nhìn mười bốn lọ muội dán nhãn, cầm một lọ lên lắc nhẹ, nhìn muội xoay trong lọ như khói. Cụ không nói gì.

Rồi bà Ngấn từ trong nhà đi ra. Bà nhìn cụ Hội, nheo mắt.

– Ông Hội đình Thượng Lão.

Cụ Hội quay lại. Hai ông bà già nhìn nhau.

– Bà Ngấn nhớ tôi à?

– Năm chín tư ông lên lấy vàng. – Bà Ngấn nói. – Ông mặc đúng cái áo này. Ông trả tiền bằng tiền lẻ, ông nhà tôi đếm mãi.

Cụ Hội bật cười. Lần đầu tiên Nghiên thấy cụ cười.

Bà Ngấn bảo mọi người chờ. Bà đi vào buồng mình, lục tục rất lâu. Nghiên nghe tiếng cửa tủ, tiếng ngăn kéo. Rồi bà đi ra, tay cầm một gói giấy bản, gói vuông vức như gói bánh chưng. Bà mở ra trên bàn ở hiên. Bên trong là một tờ giấy đen, khổ chừng hai bàn tay, mặt nhẵn bóng như da thuộc, mép hơi sờn.

– Tờ cuối của ông nhà tôi. – Bà nói. – Mấy trăm tờ kia rách hết. Tờ này ông ấy để dành.

Cụ Hội cầm tờ giấy lên. Cụ uốn nhẹ, tờ giấy cong theo tay cụ rồi bật lại, không gãy, không nứt. Cụ đưa lên mũi ngửi. Cụ soi ra nắng.

– Giấy này đập được bao nhiêu mẻ?

– Bảy mươi mẻ. – Bà Ngấn nói, không ngập ngừng. – Bảy mươi mẻ vẫn chưa rách.

Cụ Hội đặt tờ giấy xuống. Cụ quay sang Nghiên.

– Tết. – Cụ nói. – Trước Tết, tôi muốn xem một lá vàng. Một lá thôi. Tôi sẽ nói với ban.

Nghiên cúi đầu. Cô không nói được gì.

Tối hôm ấy, bữa cơm có thêm Viên, Sỹ sang ăn cùng. Hãn nấu nồi lẩu cá. Bà Ngấn vui, kể chuyện cụ Hội năm chín tư trả tiền lẻ, kể ba lần. Mọi người cười ba lần.

Rồi giữa bữa, bà Ngấn đặt bát xuống. Bà nhìn Nghiên, ánh mắt bỗng lạ hẳn đi.

– Cô là ai mà ngồi mâm nhà tôi?

Cả mâm im lặng. Viên đặt đũa xuống. Hãn nói rất nhẹ:

– U ơi, đây là Nghiên. Vợ con. Dâu của u.

Bà Ngấn nhìn con trai, rồi lại nhìn Nghiên. Bà lắc đầu, chậm rãi, chắc chắn.

– Không phải. Dâu tôi tên Đoan cơ mà.

Rồi bà đứng dậy, bỏ dở bát cơm, đi vào buồng.

Nghiên ngồi im. Cô nghe tiếng mình nuốt cơm khô khốc. Cô quay sang Hãn. Anh nhìn theo mẹ, mặt không đổi, chỉ có cái vết sẹo nhỏ ở cằm hơi trắng ra như khi người ta nghiến răng.

– Đoan, – anh nói, không nhìn cô, – là người tôi suýt cưới.

— Hết chương 7 —