Đường cát về Diêm Phổ

Chương 2: Đường cát về Diêm Phổ

Cát dưới chân còn lạnh khi Quyên ra khỏi trấn, và sao Mai vẫn treo trên đầu mũi đất như một con mắt chưa chịu nhắm.

Nàng đi theo mép nước. Lúc thủy triều ròng, bãi cát nén chặt, đi nhẹ như đi trên nền đất. Lên chỗ cát khô thì mỗi bước lún đến mắt cá. Nàng đeo cái tay nải nhỏ: một nắm cơm nắm muối vừng, ống nước, hai quan của chú Lộc khâu vào lần áo trong. Gió từ biển táp vào má, mằn mặn.

Đến lúc trời hửng thì phía trước hiện ra những ô vuông lấp loáng. Ruộng muối Diêm Phổ trải dọc bờ như ai lát gương xuống đất, mỗi ô một tấm, bờ đất ngăn giữa thẳng tắp. Mặt trời chưa lên hẳn mà đã có người ngoài ruộng. Đàn ông kéo cào gỗ, đàn bà gánh nước chạt từ những cái hố lọc lên, vai trần cháy nắng đen bóng.

Quyên đã đến đây nhiều lần hồi nhỏ, ngồi trên lưng cha, nhưng ba năm rồi nàng không xuống. Làng vẫn thế. Những mái nhà thấp lè tè lợp rạ, tường trát bùn trộn rơm, cửa quay ra phía đất liền để tránh gió. Chỉ có điều trước đây đầu làng có một cái kho lá của Viên Ký, giờ chỗ ấy là một cái kho mái ngói mới, cửa sơn xanh, trước cửa treo tấm biển hai chữ Thịnh Xương.

Nàng tìm nhà bà Tám Cò trước. Bà Tám đang ngồi vá cái thúng, thấy nàng thì vội vã đứng lên, mắt liếc về phía cái kho cửa xanh.

– Cô Hai, cô xuống đây làm gì?

– Con xuống mua muối như mọi lần.

– Không bán được nữa đâu. – Bà Tám kéo nàng vào trong hiên, nói nhỏ. – Muối làng ký bán cho phường hết rồi. Hôm kia ông quản trên ấy xuống đọc khế cho từng nhà. Muối làm ra phải đổ vào kho phường, không được bán cho ai khác. Bán ra là phạt gấp ba tiền vay.

– Tiền vay?

– Cả làng vay của phường từ năm ngoái. Năm ngoái mưa sớm, mất vụ. Tháng Tám không có gạo ăn, phường cho vay, chẳng lãi mấy. Giờ mới biết khế vay có cái đuôi.

Bà Tám đi vào trong nhà, lục một hồi rồi cầm ra một tờ giấy, đưa cho Quyên. Khế vay ba quan, lãi hai phân, hạn sau vụ muối năm nay. Bên dưới có thêm mấy dòng chữ nhỏ hơn, viết bằng mực khác. Người vay cam kết từ rằm tháng Hai năm nay đến hết năm, muối làm ra phải bán cho phường Thịnh Xương theo giá phường định, trừ phần muối ăn trong nhà.

– Giá phường định là bao nhiêu?

– Hai tiền một bao. – Bà Tám quay mặt đi. – Cô biết đấy, xưa nay ba tiền.

Quyên đọc lại mấy dòng chữ nhỏ. Cái mực khác màu, nhưng cái dấu điểm chỉ của bà Tám nằm ngay dưới cùng, đè lên cả hai.

– Lúc bà điểm chỉ, mấy dòng này đã có chưa?

– Ai mà biết. Tôi có biết chữ đâu cô. Người ta đọc gì thì tôi nghe nấy. Mà có đọc thì cũng phải ký, không ký lấy gạo đâu mà ăn.

Nàng gấp tờ khế trả lại. Ngoài ruộng, một người đàn ông đang dùng cào gom muối thành đống, những hạt muối đầu mùa to, trắng, lấp lánh như đường phèn.

Quyên đi hết nửa làng. Nhà nào cũng một câu ấy, nói nhỏ hay nói to là tuỳ người. Có nhà mời nàng bát nước chè xanh, có nhà đóng cửa không tiếp. Một ông già bảo nàng về đi, con gái nhà Viên xuống đây người ta lại để ý. Đến gần trưa, nàng đứng ở đầu xóm Bãi Ngoài, chỗ ruộng muối giáp bãi biển, nhìn một cô gái kéo cào.

Cô gái cao, chân dài, quấn khăn kín mặt chỉ hở đôi mắt. Cái cào gỗ trong tay cô đi những đường dài, đều, không lần nào đứt nhịp, muối dồn thành từng luống thẳng như kẻ chỉ. Ngoài ruộng còn ba bốn người khác cũng cào, nhưng người đứng ngoài nhìn vào chỉ thấy mỗi cô.

Cô kéo hết ô, dựng cào, tháo khăn lau mồ hôi, rồi nhìn thẳng sang chỗ Quyên.

– Chị đứng đấy từ nãy. Chị là con gái ông Viên phải không?

– Phải.

– Em là Chắt, con ông Hến. – Cô gái lội ra khỏi ruộng, chân trắng mốc vì muối. – Hồi bé chị cưỡi trên cổ ông Viên xuống đây, ông cho em một cái kẹo mạch nha. Chị không nhớ đâu.

– Không nhớ thật.

Chắt cười to, không che miệng.

– Thì thôi. Chị xuống mua muối à? Không ai bán đâu.

– Biết rồi.

– Biết rồi mà vẫn đứng đây?

– Chị đang xem em cào.

Chắt nhìn nàng một lúc, như đang tính xem câu ấy là khen thật hay nói cho vui. Rồi cô hất đầu về phía một cái nhà rạ có giàn mướp.

– Vào nhà em uống nước. Bố em ở trong ấy. Ông ấy không bán đâu, nhưng nước thì có.

Ông Hến ngồi trên phản, đang đan một cái giỏ cói. Năm mươi lăm tuổi nhưng da ông đã nhăn như vỏ cây bàng, hai bàn tay bè ra, móng vàng khè vì muối. Ông nhìn Quyên từ đầu đến chân, rồi lại cúi xuống đan.

– Cô Viên. Ngồi đi.

Quyên ngồi xuống mép phản. Chắt rót nước chè xanh vào hai cái bát đàn, đưa cho khách một bát, rồi ngồi xổm ở bậu cửa.

– Bác biết cháu xuống đây làm gì, – Quyên nói.

– Biết.

– Thịnh Xương mua hai tiền một bao. Cháu mua hai tiền rưỡi.

– Không bán.

– Ba tiền.

Ông Hến ngừng tay. Ông nhìn ra ngoài cửa, chỗ những ô ruộng loá nắng.

– Cô Viên, cô có biết xóm Bãi Ngoài này nợ phường bao nhiêu không? Ba mươi hai nhà, nợ tất cả bốn mươi quan. Nhà tôi nợ tám. Cô mua ba tiền một bao, mười bao, hai chục bao, rồi phường biết. Phường mà biết thì người ta không cần đánh ai. Người ta chỉ cần đòi nợ ngay. Bốn mươi quan, mười ngày. Làng này có bán nhà cũng không đủ.

– Cháu hiểu.

– Cô không hiểu đâu. – Ông Hến đặt cái giỏ đan dở xuống. – Cha cô ngày trước cũng xuống đây, cũng ngồi chỗ cô đang ngồi. Ông ấy mua giá công bằng, cân đúng, trả tiền ngay. Cả làng quý ông ấy. Rồi ông ấy vào ngục. Tôi không nói ông ấy vào ngục vì làng này. Tôi chỉ nói người công bằng ở đất này thì hay vào ngục.

Chắt ở bậu cửa nói "Bố", giọng gắt. Ông Hến không nhìn con.

Quyên uống hết bát nước. Nước chè xanh đặc, chát, để lâu đã nguội.

– Cháu cảm ơn bác, – nàng nói.

Nàng không về ngay. Nàng ra ngồi ở bờ ruộng muối, ăn nắm cơm, nhìn người ta làm. Nàng muốn hiểu cái máy này chạy thế nào trước khi tìm chỗ thò tay vào. Nước biển dẫn vào ô lắng, phơi cho mặn hơn, rồi tưới lên ô cát. Cát hút muối, phơi khô, cào lại, đem đổ vào hố lọc, dội nước biển lên, nước chảy xuống là nước chạt, mặn gấp mấy lần nước biển. Nước chạt đem tưới lên những ô nền nện láng, nắng một ngày là đóng váng, nắng hai ngày là thành hạt. Cào lên, gánh về, đổ đống. Rồi phường đến đong.

Một nhà sáu người, làm từ lúc gà gáy đến tối, một ngày được chừng hai bao. Hai bao là bốn tiền. Mất đi hai tiền so với năm ngoái.

Nàng ngồi đến xế chiều. Đàn bà gánh muối về đổ đống trước nhà. Có nhà lấy cái thúng con xúc riêng một ít, đổ vào cái chum sành đặt trong góc bếp. Muối ăn. Cái phần được giữ lại theo khế.

Nàng đếm. Đếm những cái chum.

Trời tối, đường về chín dặm, mà nước đang lên. Chắt chạy ra kéo nàng vào ngủ lại. Ông Hến không nói gì, chỉ bảo vợ nấu thêm một nồi cháo cá. Bữa tối có cháo, có đĩa cá đối kho mặn, có mấy con ruốc khô rang với hành. Thằng em Chắt tên Nhái, mười sáu tuổi, ăn ba bát liền rồi lăn ra hiên ngủ. Ông Hến ăn xong thì ra ngoài ngồi hút thuốc lào, tiếng điếu kêu ròn rọt dưới trăng.

Trăng mười ba gần tròn, sáng đến mức trông rõ từng ô ruộng muối như những tấm gương ai bày ra ngoài bãi.

Quyên nằm trên cái chõng tre trong buồng của Chắt, không ngủ được. Gần nửa đêm, Chắt chui vào, ngồi khoanh chân trên đầu chõng, thì thầm:

– Chị Quyên. Chị thức à?

– Thức.

– Em hỏi thật. Chị muốn muối để làm gì? Bán lẻ ở chợ thì mỗi tháng chị cần bao nhiêu? Ba bao? Bốn bao?

– Bốn bao thì sống được.

– Bốn bao thì sống chứ không giàu được.

– Ừ.

Chắt im một lúc. Ngoài sân, tiếng điếu cày đã thôi. Có tiếng sóng thì thầm ở rất xa.

– Chị có biết làm mắm ruốc không? – Chắt hỏi.

Quyên nhỏm dậy.

– Biết. Mẹ chị làm, ở nhà ngày trước năm nào cũng làm mười hũ.

– Làng chài Vũng Mòi ngay cạnh đây, tháng này ruốc lên đặc biển. Người ta kéo được nhiều quá, phơi không kịp, có hôm đổ đi. Chỗ ruốc ấy rẻ như bèo. Mà làm mắm thì cần muối.

– Muối của ai?

– Của đàn bà. – Chắt hạ giọng hơn nữa. – Chị đọc khế rồi đấy. Khế viết "trừ phần muối ăn trong nhà". Không viết muối ăn là bao nhiêu. Nhà nào cũng có cái chum. Đàn bà làng này giữ cái chum ấy, đàn ông không đụng vào. Mỗi nhà một tháng bớt ra được nửa bao, ba mươi nhà là mười lăm bao.

Quyên ngồi yên. Mười lăm bao muối, bảy trăm năm mươi cân. Mắm ruốc ba phần ruốc một phần muối, ra mấy trăm hũ.

– Nhưng nếu đàn bà bán muối ăn cho chị, – nàng nói chậm, – thì vẫn là bán muối. Phường bắt được thì vẫn phạt.

– Ai bảo bán muối? – Chắt nghiêng đầu, mắt sáng trong bóng tối. – Đàn bà làng em làm mắm ở nhà mình, bằng muối nhà mình, bằng ruốc mua ở Vũng Mòi. Làm xong thì bán mắm. Khế của phường viết chữ "muối". Không viết chữ "mắm". Em bắt ông đồ đầu làng đọc đi đọc lại cho em nghe ba lần rồi.

Quyên nhìn cô gái. Ba năm nay nàng đã quen nghĩ một mình, tính một mình, đếm từng đồng một mình. Nàng không quen việc có người khác nghĩ ra trước mình.

– Em nghĩ ra từ bao giờ?

– Từ hôm ông quản xuống đọc khế. Em nghĩ mãi mà không biết bán mắm cho ai. Người Diêm Phổ làm mắm, người Cửa Tranh cũng làm mắm. Mắm bán ở chợ trấn chẳng được giá. – Chắt nhún vai. – Rồi hôm nay em thấy chị ngồi ở bờ ruộng cả buổi chiều, đếm chum nhà người ta.

– Em thấy?

– Chị đếm bằng ngón tay mà. Chị tưởng không ai nhìn.

Quyên bật cười, lần đầu tiên trong ngày. Nàng nằm xuống, nhìn mái rạ, nhìn khe sáng của trăng lọt qua chỗ rạ thưa.

Mắm ruốc ở chợ Cửa Tranh rẻ, đúng thế. Nhưng mắm ruốc đi lên nguồn thì khác. Nàng nhớ những chuyến ghe Viên Ký ngược sông hồi cha còn, mang muối lên Bản Quế đổi quế về. Người trên nguồn quý muối hơn gạo. Họ quý cả cái gì mặn. Ngày trước ghe nào cũng mang theo vài hũ mắm, đổi một hũ được mấy cân quế.

Nhưng đi lên nguồn cần ghe. Cần tiền. Cần qua trạm Ải Bồng.

Nàng nhắm mắt, mở mắt, rồi nói vào bóng tối:

– Chị cần bao nhiêu hũ thì mới đáng một chuyến ghe?

– Chị hỏi em à?

– Chị hỏi chị.

Chắt kéo chăn trùm lên vai, nằm xuống đầu kia chõng, chân lạnh ngắt chạm vào chân Quyên.

– Đàn bà làng em không làm không công đâu chị, – cô nói, giọng đã ríu lại vì buồn ngủ. – Muốn có mắm thì chị phải đặt tiền trước. Tiền mặt. Ở đây người ta không tin giấy, không tin lời hứa, không tin ai nữa. Chị có tiền mặt không?

Quyên sờ tay lên chỗ lần áo khâu hai quan. Nàng nghĩ đến cái hòm gỗ khoá dưới chõng ở nhà, bảy mươi tư đồng lẻ. Và nàng nghĩ đến đôi xuyến bạc của mẹ, gói trong khăn đỏ, nằm dưới đáy hòm, bảy năm nay nàng chưa lấy ra đeo lần nào.

– Có, – nàng nói.

Chắt đã ngủ. Ngoài kia, con nước lên tới đỉnh, sóng vỗ vào bờ đê muối từng nhịp dài.

— Hết chương 2 —