Mắm có phải là muối

Chương 13: Mắm có phải là muối

Chín hũ. Không phải mười, không phải tám. Quyên đếm ba lần trước khi cho Sẻ khiêng xuống ghe, và Khải đếm thêm lần thứ tư.

– Chín hũ thì không cần dẫn, – thằng bé nói, như đọc thuộc lòng. – Từ mười hũ trở lên mới cần.

– Ừ.

– Thế chị mang chín hũ lên phủ làm gì? Bán à?

– Không bán. Cho quan nếm.

Khải nhìn chị, không hiểu, nhưng không hỏi nữa.

Từ hôm ở Ải Bồng về, Quyên ngồi ba đêm với thầy đồ Lương. Thầy sáu mươi tuổi, lưng còng, mắt kém, dạy chữ cho trẻ con xóm Đình mấy chục năm, chưa bao giờ viết đơn kiện cho ai. Thầy nghe nàng kể hết, rồi gật gù bảo: con muốn kiện ty Diêm chính, thì phải biết ty Diêm chính dựa vào đâu, mình dựa vào đâu. Cái lệnh ấy là lệnh của ty. Mình phải tìm một thứ to hơn lệnh của ty.

– Lệ của triều đình, – Quyên nói. – Hôm ở trạm Ải Bồng, ông Phó có đọc. Lệ năm Cảnh An thứ hai mươi. Đồ ăn đã chế biến thì tính là hàng hoá.

– Con có nguyên văn không?

– Không ạ.

– Không có nguyên văn thì quan bảo con nhớ nhầm. – Thầy Lương lắc đầu. – Sách lệ thì chỉ quan có. Dân như mình không xem được.

Quyên ngồi im. Thầy Lương nhìn nàng, rồi nhìn ra cửa sổ, nơi trời đang tối.

– Người đọc cho con nghe cái lệ ấy, chắc người ấy có nguyên văn.

Nàng không trả lời.

Đơn viết xong, thầy Lương chép sạch, chữ run run nhưng đủ ý. Đơn ghi đúng những gì nàng biết. Tên nàng, tên năm ghe, hàng gì, chở đi đâu, đã nộp thuế ở Ải Bồng bao nhiêu lần, lệnh mới của ty Diêm chính làm năm ghe không đi được, xin quan phủ xét lại. Chỗ lệ năm Cảnh An thứ hai mươi, thầy để trống một dòng.

Mùng ba tháng Chín, Le Le xuất bến. Lần này chỉ có một ghe. Quyên, Khải, ông Tước, Sẻ. Chín hũ mắm ruốc. Một bó cá khô. Tờ đơn gói trong ba lớp vải dầu.

Sáng mùng năm, Le Le cập Ải Bồng.

Ông Tuần sứ không ra. Phó Phùng khám. Chín hũ, anh ta không lấy hũ nào ra xiên. Anh ta chỉ đếm, ghi sổ, tính thuế bằng tiền vì chín hũ thì một phần ba mươi không ra nổi một hũ. Năm mươi tư đồng. Anh ta nhận tiền, viết biên lai.

– Cô lên phủ? – anh ta hỏi, mắt vẫn nhìn sổ. Từ tháng Sáu đến giờ, đây mới là lần thứ hai anh ta nói với nàng một câu ngoài lệ.

– Vâng.

– Kiện?

– Vâng.

Anh ta gật đầu. Anh ta đưa biên lai, rồi quay đi. Không nói thêm.

Đêm ấy Le Le neo ở bến Ải Bồng vì trời tối, đi tiếp dễ va đá. Trăng mùng năm lặn sớm. Bốn người ngủ trong khoang. Nửa đêm, Quyên trở mình, tay chạm vào một cái gì đó cứng cứng ở mép chiếu, ngay cạnh đầu nàng.

Nàng ngồi dậy, thắp đèn.

Một tờ giấy gấp làm tư, chèn dưới mép chiếu. Không có phong bì. Không có tên người gửi. Nàng mở ra.

Chữ viết bằng mực đen đậm, nét nào ra nét ấy, không lem. Nàng đã nhìn thứ chữ này trên mấy tờ biên lai thuế.

"Lệ năm Cảnh An thứ hai mươi, mục thuế sông, điều thứ chín. Phàm các thứ mắm, cá muối, tương, dưa, cà muối, đã chế thành đồ ăn, chở qua trạm thì không kể vào muối, thu thuế như hàng hoá thường, ba mươi lấy một. Trạm nghi có muối giấu trong hàng thì khám mười lấy một, xiên đến đáy. Bắt được muối giấu thì trị như muối lậu, gấp đôi."

Bên dưới, cách một dòng:

"Năm Cảnh An thứ ba mươi mốt, ty Diêm chính phủ Lạc Trì ra lệnh bắt mắm cá phải có dẫn. Phủ đình lệnh ấy, vì lệnh ty không được trái lệ triều. Án lưu ở phủ Lạc Trì."

Không ký tên. Không có thêm một chữ nào.

Quyên ngồi rất lâu dưới ngọn đèn, tờ giấy trong tay. Ngoài kia, sông chảy rì rào. Trên vách đá, cây gạo đứng đen sì. Ánh đèn trong nhà trạm đã tắt từ lâu.

Khải thức dậy, dụi mắt.

– Chị Hai, cái gì đấy?

– Nguyên văn, – nàng nói.

Thằng bé nhỏm dậy, ghé mắt đọc. Nó đọc chậm, mấp máy môi. Đọc xong, nó ngẩng lên nhìn chị, rồi nhìn về phía nhà trạm tối om, rồi lại nhìn chị. Nó không nói gì. Nó nằm xuống, kéo chăn lên tận mắt.

Sáng hôm sau, Le Le rời bến sớm. Phó Phùng không ra. Quyên cũng không lên. Nàng gấp tờ giấy lại, kẹp vào trong tờ đơn, gói trong ba lớp vải dầu.

Mười tháng Chín, Le Le đến Vĩnh Ninh.

Phủ đường Vĩnh Ninh nằm giữa thành, cổng gỗ sơn đỏ, hai con sư tử đá ngồi chầu hai bên. Muốn dâng đơn phải qua ba lớp: lính cổng, thư lại phòng đơn, thông lại của quan. Lớp nào cũng hỏi han, cũng xem xét, cũng có một cái tay chìa ra. Quyên đã tính trước. Nàng mang theo một xâu tiền lẻ, đưa đúng chỗ, đúng người, không thừa không thiếu. Ông Tước bảo ngày trước cha nàng lên phủ cũng thế.

Ông thông lại nhận đơn, đọc lướt, rồi dừng lại ở chỗ lệ Cảnh An thứ hai mươi, đọc lại. Ông ngẩng lên nhìn nàng qua cặp kính.

– Ai chép cho cô cái này?

– Bẩm, cháu có người quen đọc sách lệ.

– Người quen. – Ông thông lại gật gù. – Chép đúng đến từng chữ. Người quen của cô làm ở đâu?

– Bẩm, cháu không dám nói.

Ông thông lại nhìn nàng thêm một lúc, rồi đặt tờ đơn vào cái khay gỗ.

– Mười tám, giờ Tỵ. Quan phủ cho gọi cả ty Diêm chính đến hỏi. Cô đến đúng giờ.

Tám ngày ở Vĩnh Ninh, Quyên không đi đâu nhiều. Nàng ở trên ghe, nấu cơm, giặt đồ, đọc đi đọc lại tờ đơn. Khải lên phố, đi xem người ta buôn bán, về kể giá gạo giá muối trên phủ. Một hôm nó về, mặt nghiêm trọng, bảo nó thấy cậu Tiêu Hoằng ở phố Hàng Chiếu, đi vào hiệu ông Thông Ký.

Mười tám tháng Chín, giờ Tỵ.

Công đường phủ Vĩnh Ninh rộng, cột sơn son, sàn lát gạch nung đã mòn lõm ở những chỗ người ta hay quỳ. Trên cao là án thư của quan phủ, phủ khăn đỏ. Hai bên là lính cầm gậy. Phía dưới bên trái có một cái ghế cho ông Thông phán ty Diêm chính, một người đàn ông gầy, râu dê, mặc áo xanh lam. Cạnh ông Thông phán, Quyên nhận ra một cái bụng tròn trong áo gấm màu mận chín. Ông Tuần sứ Lư cũng có mặt.

Quan Tri phủ Mai Đình Khuê ra muộn một khắc. Ông năm mươi hai tuổi, người tầm thước, mặt vuông, cặp mắt có quầng thâm của người hay thức khuya. Ông ngồi xuống, đọc tờ đơn mà thông lại dâng lên, đọc kỹ. Rồi ông ngẩng lên.

– Viên Tố Quyên.

Quyên quỳ.

– Cô kiện lệnh của ty Diêm chính ngày rằm tháng Tám. Cô bảo lệnh ấy trái lệ triều.

– Bẩm, vâng.

Quan phủ quay sang ông Thông phán.

– Ty có ý gì?

Ông Thông phán đứng dậy, vuốt chòm râu dê.

– Bẩm quan, ty ra lệnh ấy vì có tình hình. Ở các trạm sông, nhiều kẻ gian dùng mắm cá để giấu muối, trốn thuế diêm. Tuần sứ Lư ở trạm Ải Bồng đã bắt được nhiều vụ, có trình lên ty.

Ông Tuần sứ Lư đứng lên, vái quan phủ.

– Bẩm quan, riêng trạm Ải Bồng năm nay bắt được mười bốn ghe giấu muối dưới đáy hũ mắm. Không có lệnh ấy, trạm không biết ngăn thế nào.

– Mười bốn ghe. – Quan phủ gõ ngón tay lên án thư. – Có biên bản không?

– Bẩm, có.

– Trình lên sau. – Quan phủ quay lại nhìn Quyên. – Cô nghe rồi đấy. Ty lo chuyện muối lậu. Cô nói thế nào?

Quyên ngẩng lên.

– Bẩm quan, xin cho cháu đặt hai thứ lên đây.

Quan phủ nhướng mày. Ông gật đầu.

Khải đứng ở cửa công đường, ôm một hũ mắm ruốc và một cái bát sứ trắng. Nó đi lên, quỳ xuống cạnh chị, đặt hai thứ lên nền gạch. Quyên mở nắp hũ. Mùi mắm bốc lên, nồng, cay sống mũi. Ông Thông phán nhăn mặt. Lính hai bên quay đi. Rồi Quyên rút trong túi áo ra một gói giấy nhỏ, đổ ra cái bát sứ một nắm muối trắng.

– Bẩm quan, bên này là muối. Bên này là mắm ruốc. – Nàng nói chậm. – Trong mười cân mắm có hai cân rưỡi muối. Lệnh của ty bảo, vì trong mắm có muối, nên mắm cũng như muối.

– Thì đúng thế còn gì, – ông Thông phán nói.

– Bẩm, thế thì ghe chài ngoài biển, đánh được cá, ướp muối ngay trên ghe cho khỏi ươn, về đến bến cũng là chở muối. Xin quan bắt ghe chài phải có dẫn. – Nàng nói tiếp, không vội. – Nhà nào trong phủ thành muối dưa, muối cà, gánh ra chợ bán, cũng là gánh muối. Xin quan bắt bà bán cà phải có dẫn. Nước mắm trong bếp nhà quan cũng có muối. Cháu không dám nói tiếp.

Công đường im phăng phắc. Rồi ở góc nào đó, một gã lính phì cười, rồi bịt miệng.

Quan Tri phủ không cười. Nhưng khoé môi ông giật một cái.

– Cô nói tiếp đi.

– Bẩm, lệ năm Cảnh An thứ hai mươi, mục thuế sông, điều thứ chín. – Quyên đọc thuộc lòng, từng chữ một như trong tờ giấy. – Phàm các thứ mắm, cá muối, tương, dưa, cà muối, đã chế thành đồ ăn, chở qua trạm thì không kể vào muối, thu thuế như hàng hoá thường. Trạm nghi có muối giấu trong hàng thì khám mười lấy một, xiên đến đáy. Bắt được muối giấu thì trị như muối lậu, gấp đôi.

Ông Thông phán biến sắc. Ông Tuần sứ Lư quay ngoắt sang nhìn nàng.

– Lệ triều đã lo đến chuyện muối giấu trong mắm từ hơn ba mươi năm trước, – Quyên nói. – Lệ cho trạm khám, cho trạm xiên, cho trạm trị gấp đôi. Mười bốn ghe ở Ải Bồng, nếu bắt được thì đã trị theo lệ ấy rồi. Lệ không thiếu chỗ nào mà phải ra lệnh mới. – Nàng dừng lại một nhịp. – Năm Cảnh An thứ ba mươi mốt, ty Diêm chính phủ Lạc Trì cũng ra lệnh bắt mắm cá phải có dẫn. Phủ Lạc Trì đã đình lệnh ấy, vì lệnh ty không được trái lệ triều. Án còn lưu ở phủ Lạc Trì. Xin quan cho người hỏi.

Không ai nói gì trong một lúc lâu. Quan Tri phủ nhìn nàng. Rồi ông quay sang ông thông lại đứng bên cạnh.

– Sách lệ.

Ông thông lại đi vào trong. Một lúc sau trở ra, ôm một quyển sách đóng bìa vải xanh đã sờn gáy. Quan phủ lật, tìm, dừng lại ở một trang, đọc. Đọc lâu. Rồi ông gập sách lại.

– Ông Thông phán, – ông nói, giọng vẫn đều. – Ty ra lệnh ấy, có trình lên phủ không?

– Bẩm… ty có trình, nhưng quan bận việc đê…

– Ta không thấy. – Quan phủ đặt quyển sách xuống án thư. – Lệnh ngày rằm tháng Tám của ty Diêm chính, phủ tạm đình. Mắm, cá muối chở qua trạm thì theo lệ cũ. Trạm khám như lệ. Bắt được muối giấu thì trị nặng như lệ. – Ông nhìn ông Tuần sứ Lư. – Tuần sứ có mười bốn biên bản thì trình lên phủ trong tháng này. Ta muốn xem.

Ông Tuần sứ Lư cúi đầu, cái cổ hai ngấn đỏ lựng.

Rồi quan phủ nhìn xuống Quyên.

– Viên Tố Quyên. Cô kiện có lý. Nhưng ta nói trước. Lệ đã tha cho cô, thì lệ cũng sẽ không tha cho cô nếu dưới đáy hũ của cô có một hạt muối giấu. Cô hiểu không?

– Bẩm, cháu hiểu.

– Lui.

Quyên vái ba vái, đứng dậy. Khải đậy nắp hũ mắm, ôm lên, đi theo chị ra cửa. Chân nàng run. Nàng không biết nó run từ lúc nào.

Ra đến cổng phủ, nắng trưa chói chang. Hai con sư tử đá ngồi im. Bên một con sư tử, có người đứng chờ.

Tiêu Hoằng. Áo lụa lam nhạt. Hai tay chắp sau lưng. Hắn không cười, cũng không cau mày.

– Cô Viên thắng rồi.

– Cậu nghe ở đâu?

– Ở cửa sổ phòng thông lại. Ở Vĩnh Ninh cái gì cũng có giá. – Hắn nhìn hũ mắm trong tay Khải. – Cô đặt hũ mắm lên giữa công đường. Cha tôi sẽ thích chuyện này.

– Thì cậu về kể cho ông nghe.

– Tôi sẽ kể. – Hắn bước lại gần hơn một bước. Lần này giọng hắn hạ xuống, không còn cái vẻ bông đùa. – Cô Viên. Tôi nói với cô một điều, vì tôi nghĩ cô đáng được biết trước. Cha tôi buôn bán bốn mươi năm. Ông ấy thua nhiều lần. Nhưng ông ấy chưa bao giờ thua một người hai lần.

— Hết chương 13 —