Trung úy Đoàn đọc âm bản

Chương 23: Trung úy Đoàn đọc âm bản

– Bà không thấy gì, cái Hồng ạ. – Bà Hĩm nói, và đó là lần đầu tiên Nhã nghe bà cụ nói câu ấy. – Chiều qua mưa to quá, bà khiêng cái chõng với cái hòm vào trong nhà. Ngồi trong nhà bà thì không nhìn ra được cái ngõ.

Bà cụ ngồi trên chõng, tay ôm cái điếu cày, mắt nhìn cánh cửa sau bị bẩy toác. Sáng nay bà không rót chè cho ai. Bà cứ ngồi đó, như người canh một cái gì đã mất.

– Không sao bà ạ.

– Sao lại không sao. – Bà gõ điếu xuống đất. – Bà ngồi đây bốn chục năm. Một trận mưa thì nó vào được.

Bà cúi xuống, vỗ vỗ vào cái hòm gỗ dưới gầm chõng.

– Cái của cháu vẫn đây. Bà ngủ trên nó cả đêm.

Bố Phác đi báo công an từ sáng sớm. Ông về lúc chín giờ, đi sau ông là Trung úy Đoàn, vẫn cái xe đạp cũ, vẫn bộ quân phục vàng bạc vai, vẫn cái cặp giả da sờn quai. Hôm nay anh ta không đội mũ kê-pi mà đội một cái mũ cối, và Nhã thấy anh ta trẻ hơn lần trước, có lẽ chỉ hơn cô bảy tám tuổi, nếu tính theo cái tuổi của cái thân này.

Anh ta không vào nhà ngay. Anh ta đi vòng ra ngõ sau, đứng trước cánh cửa bị bẩy, cúi xuống nhìn cái vệt gỗ toác ở mép. Anh ta lấy ngón tay đo vết. Rồi anh ta đi xuống gốc rào, nhặt viên gạch đỏ bị đá văng lên, lật qua lật lại.

– Viên gạch này để chặn cửa à?

– Vâng. – Bà Nhàn nói. Bà đứng ở cửa, khoanh tay. – Để chặn cửa.

Trung úy Đoàn nhìn ba vết lõm ở mặt dưới viên gạch. Anh ta không hỏi gì về chúng. Anh ta đặt viên gạch về chỗ cũ, sát chân cánh cửa, đúng cái vệt đất sẫm màu mà nó đã nằm đè lên gần một năm.

– Cửa bị bẩy bằng một thanh sắt dẹt, rộng chừng hai đốt ngón tay. – Anh ta nói, rút sổ ra ghi. – Người làm biết nhà. Biết then cửa ở chỗ nào. Không động vào ngăn kéo tiền. Đi thẳng vào phòng chụp. Gia đình kiểm lại xem mất những gì.

Nhã đã kiểm từ đêm qua. Cô đã ngồi trên nền gạch phòng chụp đến gần sáng, xếp lại từng phong bì, đọc từng cái tên, đếm lại từng ngăn. Cô nói với anh ta những gì cô đếm được.

– Mất một phong bì, anh ạ. Phong bì ảnh thẻ hồ sơ đi Tiệp của anh Vũ Đình Toản, chụp ngày mười bốn tháng Mười Một năm ngoái.

Trung úy Đoàn ngẩng lên.

– Anh Toản ở xí nghiệp gạch?

– Vâng.

– Trong phong bì có phim không?

Nhã nhìn anh ta. Cô có thể nói có. Không ai biết. Cái phong bì đã mất, và người lấy nó sẽ không bao giờ đi khai là trong ấy trống trơn.

– Không có, anh ạ. – Cô nói. – Phim ấy em cất chỗ khác từ trước.

Bà Nhàn quay sang nhìn cô. Bố Phác cũng vậy.

Trung úy Đoàn không chép ngay. Anh ta nhìn cô thêm một lúc, như người đọc lại một dòng chữ khó.

– Chị cất từ bao giờ?

– Từ sáng qua. Trước khi em đi Hải Phòng.

– Vì sao chị cất?

– Vì em sợ có người lấy.

– Chị sợ ai lấy?

Nhã không trả lời. Trung úy Đoàn đợi một lúc, rồi gật, và chép. Anh ta đọc lại cho cô nghe câu cô vừa nói, đúng từng chữ, không thêm không bớt, rồi đưa bút cho cô ký. Cô ký.

– Phim ấy bây giờ ở đâu?

– Ở chỗ an toàn, anh ạ. Khi nào anh cần, em mang đến.

Anh ta gấp sổ lại, không hỏi thêm.

Họ vào phòng chụp. Trung úy Đoàn đứng trước cái tủ phim, nhìn những cái ngăn kéo có núm đồng, những mẩu giấy ghi tháng dán ở mặt ngăn. Rồi anh ta quay sang bố Phác.

– Bác cho tôi xem phim của mấy hộ trong đơn được không? Tôi không mang đi. Tôi chỉ xem.

Bố Phác nhìn Nhã.

– Con nó biết xem hơn tôi. – Ông nói. – Để con nó chỉ cho anh.

Đó là lần đầu tiên Nhã ngồi ở bàn sửa phim với một người không phải người nhà.

Trung úy Đoàn ngồi trên cái ghế đẩu bên cạnh cô, hai đầu gối chạm vào mép bàn, cái mũ cối đặt dưới chân. Cô bật đèn dưới mặt kính mờ. Ánh sáng trắng hắt lên mặt anh ta từ dưới, làm cho cái cằm và hai gò má sáng lên, hai hốc mắt tối lại.

Cô rút từ ngăn tháng Mười Hai năm ngoái ra phong bì đầu tiên: Đoàn Lạc Hòa, mười ba tháng Mười Hai, bảy cái tên. Cô đặt lần lượt từng tấm phim lên mặt kính.

– Đây là âm bản, anh ạ. Cái gì trắng thì in ra thành đen, cái gì đen thì in ra thành trắng. Tóc trắng là tóc đen. Mặt đen là mặt sáng.

Anh ta cúi xuống, nhìn rất lâu. Bảy tấm phim, bảy khuôn mặt, tóc trắng, da đen, mắt trắng dã.

– Thế này thì làm sao chị biết ai là ai?

– Quen thì nhìn ra, anh ạ. Như người ta nhìn chữ ngược trong gương. – Cô đưa cho anh ta cái kính lúp. – Anh nhìn tấm thứ ba. Người thấp nhất, áo hơi rộng. Đó là anh Kiều Văn Lành.

Trung úy Đoàn cầm kính lúp, cúi xuống. Anh ta nhìn khuôn mặt âm bản ấy lâu đến mức cô nghe được tiếng anh ta thở.

– Phim này có ai sửa không?

– Không ạ. – Cô nói. – Phim này là phim thật. Anh xem, ở đây không có một vết chì nào. Người ta ngồi trước máy thế nào thì phim ra thế ấy.

Cô rút tiếp. Phong bì của nhà bà Rạng, thằng Kha em cô dâu Nụ, chụp tháng Mười âm năm ngoái. Phong bì của ông Tư Đoài. Của anh Hiếu xóm Chùa. Cô đặt từng tấm lên mặt kính, chỉ cho anh ta từng khuôn mặt. Những khuôn mặt nông dân, gò má cao, đầu húi cua, cổ áo cài kín, lưng thẳng đờ. Không một vết chì. Không một vết dao.

– Những người này không đi thay ai cả, anh ạ. – Cô nói. – Họ không có tên trong danh sách nào. Họ chỉ nộp vàng, đến đây chụp ảnh, rồi chờ.

– Thế thì cái ảnh để làm gì?

Nhã nhìn những khuôn mặt âm bản trên mặt kính.

– Để họ tin.

Trung úy Đoàn đặt cái kính lúp xuống. Anh ta ngồi im một lúc, hai bàn tay đặt trên đầu gối.

– Chị nói rõ hơn được không?

– Người nhà quê đi chụp ảnh hồ sơ, anh ạ. Cả đời họ có khi chụp được hai ba cái ảnh. Ảnh cưới, ảnh thờ, ảnh đi bộ đội. Bây giờ người ta dẫn họ đến hiệu ảnh, ngồi trước phông vẽ, có đèn, có máy, có người chỉnh cổ áo cho. Rồi người ta đưa cho họ ba tấm ảnh thẻ có dập dấu. Họ cầm về, cất vào hòm. Họ nghĩ: đã chụp ảnh hồ sơ thì là có hồ sơ. Có hồ sơ thì sẽ được đi.

Cô ngừng lại.

– Và em là người đứng chỉnh cổ áo cho họ.

Trung úy Đoàn không nói gì. Anh ta mở sổ, chép. Chép lâu. Rồi anh ta đọc lại cho cô nghe. Anh ta không chép câu cuối cùng.

– Câu sau cùng anh không ghi à?

– Câu sau cùng là chị nói về chị. – Anh ta nói. – Hôm nay tôi hỏi về các hộ trong đơn. Khi nào chị muốn trình bày về chị, chị lên trụ sở, tôi ghi riêng.

Anh ta gập sổ.

Trưa hôm ấy, bà Nhàn mời anh ta ở lại ăn cơm. Anh ta từ chối hai lần, đến lần thứ ba thì ngồi xuống, vì bà Nhàn đã xới cơm vào bát và đặt đôi đũa lên trên. Mâm cơm có đĩa đậu phụ sốt cà chua, bát canh cua rau đay, đĩa cà pháo. Trung úy Đoàn ăn chậm, ít nói. Anh ta khen canh cua ngọt. Anh ta hỏi Chiểu học lớp mấy, có thích học không. Chiểu bảo thích môn Toán. Bố Phác nhìn thằng con, không nói gì, nhưng gắp cho nó một miếng đậu phụ.

Ăn xong, anh ta nói chuyện công việc với bố Phác ở quầy.

Ông Cẩn đã lên trụ sở làm việc hai lần. Ông khai mình là người đánh máy thuê, có quen biết nhiều người, có "giới thiệu" mấy hộ ở Lạc Hòa, Tân Hưng xuống hiệu Ảnh Phác chụp ảnh hồ sơ vì ảnh ở đây đẹp. Vàng thì ông không biết. Đi lao động thì ông không lo được, ông chỉ chỉ đường cho người ta nộp hồ sơ lên xã. Ai nói ông nhận vàng thì người ấy phải có giấy tờ.

– Không hộ nào có giấy biên nhận. – Trung úy Đoàn nói. – Ông Cẩn bảo các hộ là viết ra giấy thì chết cả lũ. Ông ấy nói đúng. Không có giấy thì khó.

– Thế thì người ta mất trắng à anh? – Bà Nhàn hỏi từ cửa bếp.

– Chưa chắc, bác ạ. Không có giấy thì phải có người. – Anh ta quay sang Nhã. – Chị Mơ ở Lạc Hòa nhớ rất rõ ngày nộp vàng, giờ nộp, ai ngồi ở đấy, vàng gói trong cái gì, bỏ vào ngăn kéo nào. Chị ấy kể với tôi một lần, tôi bảo chị ấy kể lại, chị ấy kể đúng từng chữ. Người như chị ấy tôi gặp không nhiều.

Anh ta lật cuốn sổ ra một trang khác.

– Trong sổ của đồng chí công an khu vực có ghi, tối mười tháng Tám, anh Lành say rượu đập tủ kính nhà bác. Gia đình không kiện. Sau đấy chị Mơ trình bày với tôi là hôm ấy chị Hồng đã trả lại cho nhà chị ấy năm chỉ vàng.

Anh ta nhìn Nhã.

– Vàng ấy của ai, chị Hồng?

– Của em.

– Chị lấy ở đâu ra năm chỉ?

Nhã ngồi im. Bà Nhàn đứng ở cửa bếp, hai tay chùi mãi vào cái khăn mặt vắt vai. Bố Phác cúi xuống, ngón trỏ tay phải đặt trên mặt quầy, không gõ.

– Anh cho em thời gian. – Nhã nói. – Em sẽ lên trụ sở.

Trung úy Đoàn nhìn cô. Rồi anh ta gật, gấp sổ lại, cất vào cặp.

– Hồ sơ tôi đã báo lên huyện. – Anh ta nói. – Huyện bảo phải đợi xác minh bên xí nghiệp gạch và bên ngành lao động trên tỉnh, xem đợt tháng Ba ai đi, đi bằng giấy tờ gì. Việc ấy chậm, có khi mấy tháng. Trong lúc ấy chị chưa phải lên. Nhưng chị đừng đi đâu xa. Và cái phim chị cất, chị giữ cho cẩn thận.

Anh ta đội mũ, chào bố Phác, chào bà Nhàn, ra hiên dắt xe.

Nhã đi theo anh ta ra đến gốc bàng. Bà Hĩm đã bày lại hàng chè, có hai người đàn ông đang ngồi hút thuốc lào. Trung úy Đoàn dừng lại ở đầu ngõ, chờ cho hai người kia trả tiền đi khỏi. Rồi anh ta quay sang cô.

– Chị Hồng. Tôi nói với chị điều này, không đúng thủ tục lắm. Nhưng tôi nghĩ chị nên biết, trước khi chị lên trụ sở.

Anh ta nhìn xuống cái yên xe đạp, phủi một vết bùn khô.

– Đơn của các hộ đến tay tôi giữa tháng Chín âm. Nhưng trước đấy gần một tháng, đã có người đến trụ sở trình bày với tôi về việc này. Người ấy không làm đơn. Người ấy chỉ đến nói chuyện, bảo là vì lương tâm.

Nhã đứng im.

– Người khai đầu tiên về chuyện sửa ảnh là anh Toản. – Trung úy Đoàn nói. – Anh ấy khai chị Hồng tự làm, tự thu tiền.

— Hết chương 23 —