Giáp hạt

Chương 11: Giáp hạt

Người khách đầu tiên của tháng Ba âm lịch trả tiền chụp ảnh bằng một rổ khoai lang.

Đó là một bà cụ ở bên kia sông, con trai bà sắp đi bộ đội, cần ba tấm ảnh thẻ. Bà đặt cái rổ lên mặt quầy, khoai còn dính đất đỏ, củ to củ nhỏ, có củ đã mọc mầm tím.

– Nhà tôi không có tiền, cô ạ. Khoai này tôi cân ở nhà, được bốn cân. Cô lấy khoai thay tiền được không?

Bà Nhàn đứng ở cửa hiên, nhìn cái rổ khoai, rồi nhìn Nhã. Nhã nhìn bố Phác. Ông đang lau ống kính, không ngẩng lên.

– Được ạ. – Nhã nói.

Bốn cân khoai. Tháng Chạp, ba tấm ảnh thẻ một trăm rưỡi. Bây giờ người ta đã đòi hai trăm, rồi hai trăm rưỡi, vì giấy ảnh lên giá, thuốc hiện lên giá, cái gì cũng lên giá. Còn khoai thì ngoài chợ, nếu có người bán, cũng đã gần bằng giá gạo tháng Chạp.

Mùa giáp hạt năm ấy đến sớm và dữ.

Nhã đã đọc về nó, hồi đi học, như đọc về một con bão đã qua lâu rồi. Một dòng trong sách sử. Mấy tấm ảnh đen trắng chụp người xếp hàng, chụp những bát cơm độn sắn. Bây giờ cô đứng ở giữa nó, và nó không giống bất kỳ tấm ảnh nào.

Nó bắt đầu từ cái nia nhặt sạn của bà Nhàn. Gạo theo sổ tháng Hai chỉ có một nửa là gạo, nửa kia là bo bo, thứ hạt tròn cứng như sỏi, nấu cả buổi không nở, ăn vào sạn răng. Tháng Ba thì bo bo nhiều hơn gạo. Gạo ngoài chợ nhảy từng ngày. Sáng thứ Hai ba trăm một cân, chiều thứ Tư ba trăm rưỡi, cuối tuần có người hô bốn trăm mà vẫn không ai bán.

Rồi nó lan sang hiên xôi. Bà Nhàn đồ xôi độn ngô, rồi độn sắn. Xôi sắn thì khách chê, mà xôi nếp thì không đủ gạo nếp mà đồ. Có buổi sáng bà chỉ bán được mười gói. Có buổi bà không đồ nữa.

Rồi nó vào đến tận phòng chụp. Người ta không đi chụp ảnh khi trong nhà không còn gạo. Chỉ còn những người buộc phải chụp: ảnh hồ sơ đi bộ đội, ảnh làm giấy tờ, và ảnh thờ. Người chết thì không chờ được đến vụ chiêm.

Và trên đường số 5, ngay trước cửa hiệu ảnh, bắt đầu có những người đi bộ từ phía nam lên. Đi từng tốp, có cả trẻ con, vai đeo bị cói, tay dắt nhau. Có người dừng lại xin nước. Có người ngồi nghỉ ở chõng bà Hĩm, không mua chè, chỉ ngồi. Bà Hĩm rót cho họ chén nước vối, không lấy tiền.

– Họ ở đâu ra thế bà? – Nhã hỏi.

– Trong Thanh, trong Nghệ. Ấy đấy, đói thì phải đi. Năm bốn lăm bà cũng đi thế.

Bà cụ rít một hơi thuốc lào, nhìn theo một tốp người vừa qua cầu sắt.

– Năm nay chưa đến nỗi như năm ấy. – Bà nói. – Nhưng cũng sắp.

Nhã nghĩ đến cái phong bì hai nghìn đồng. Cô đã tiêu gần hết. Năm chục một đêm cho Chiểu. Một ít cho bà Nhàn mua gạo, cô nói là tiền khách trả thêm. Và hôm Mơ bế con đến, cô đã dúi vào tay chị ta ba trăm đồng, bảo là để mua thuốc ho cho cháu.

Mơ đã nhìn tờ tiền, rồi nhìn cô.

– Cô cho em à?

– Em cho cháu.

– Thế còn chuyện anh Lành, cô nói với anh Cẩn chưa?

Nhã đã nói. Cô đã đến hàng đánh máy của ông Cẩn ở đầu chợ, đứng ngoài cửa trong lúc ông gõ lách cách trên cái máy chữ cũ, và hỏi về Kiều Văn Lành. Ông không ngẩng lên. Ông bảo đợt sau, em ạ, có người bỏ là có suất, anh nhớ mà. Rồi ông gõ tiếp.

Cô không biết nói gì thêm với Mơ ngoài câu ấy. Mơ cầm ba trăm đồng, cảm ơn, bế con về. Cái lưng gầy của chị ta trên yên sau xe đạp, con bé gục đầu vào vai mẹ, tiếng ho vọng lại mãi đến tận cầu sắt.

Nhã đổi cách làm.

Cô bảo bố Phác: người ta không có tiền thì cho người ta trả bằng thứ khác. Khoai, sắn, gạo, trứng, cá. Cái gì ăn được thì lấy. Bố Phác cau mày, nói nhà mình là hiệu ảnh chứ không phải hàng xén. Bà Nhàn thì không nói gì, chỉ đi lấy cái cân đòn treo lên xà nhà.

Tuần đầu, họ nhận được mười hai cân khoai, sáu cân sắn tươi, một chục trứng vịt, hai con cá trắm cỏ một ông thuyền chài ở xóm Bãi mang lên, cá còn giãy đành đạch trong cái giỏ tre. Bà Nhàn đổ sắn ra nạo, trộn với chút gạo nếp còn lại, đồ thành xôi sắn. Khách vẫn chê, nhưng vẫn mua, vì ở đâu cũng không có gì khác.

Tuần thứ hai, một ông từ Mộc Hạ ra, mang theo nửa yến thóc để đổi một cái ảnh thờ cho bố. Ông ấy bảo bà Lự giới thiệu. Bà Lự bảo cô Hồng hiệu Phác làm được cả mặt người chết từ cái ảnh bé bằng hạt ngô.

– Tiếng của mày to hơn tiếng của bố rồi đấy. – Bố Phác nói, lúc cân thóc. Ông nói không cười, không cáu. Chỉ nói. Rồi ông đổ chỗ thóc ấy vào cái chum sành ở góc bếp, đậy nắp lại, gõ lên nắp hai cái như người ta vỗ lưng một đứa trẻ vừa làm được việc.

Sáng thứ Ba, Nhã đi chợ mua bút lông, đi ngang qua bến xe.

Bến xe Bến Thượng là một bãi đất rộng sau chợ, mấy cái xe khách cũ sơn xanh sơn đỏ đậu chéo nhau, khói dầu đen mù. Người bán bánh mì, bán thuốc lá, bán nước chè đứng thành một hàng dài dưới dãy nhà tôn. Cô đi qua dãy nhà tôn và thấy cái xe đạp của Chiểu dựng ở cột điện.

Thằng bé đứng ở góc quán nước, đang đưa cho một người đàn ông lạ một cái túi vải. Người đàn ông mở túi ra xem, gật đầu, rút trong túi áo ra một tờ tiền, đưa cho Chiểu. Rồi ông ta lên một cái xe khách sắp chạy.

Chiểu quay lại và nhìn thấy cô.

Mặt nó tái đi, rồi đỏ lên. Nó không chạy. Nó đứng đó, tờ tiền vẫn cầm trong tay.

– Em hứa với chị thế nào? – Nhã hỏi. Giọng cô bình thường, cô cố cho nó bình thường.

– Chị đừng nói với bố.

– Chị hỏi em hứa thế nào?

Thằng bé nhìn xuống đất, rồi ngẩng lên, và trong đôi mắt nó có một thứ mà Nhã chưa thấy bao giờ. Không phải sợ. Không phải hối hận. Một cái gì đó cứng, như cái nhìn của người lớn.

– Nhà mình hết gạo rồi chị ạ. U đồ xôi sắn mà không bán được. Bố uống rượu suông. Năm chục một đêm của chị thì mua chưa được hai lạng gạo. – Nó giơ tờ tiền lên. – Cái này hai trăm. Một chuyến. Ông Cẩn bảo dạo này người ta trả cao vì kiểm tra gắt.

– Em có biết trong túi ấy là cái gì không?

– Giấy tờ.

– Giấy tờ gì?

Nó im. Rồi nó nói, nhỏ, như sợ có người nghe:

– Ông Cẩn bảo chị biết hết. Ông bảo chị cũng làm cho ông. Chị làm được thì sao em không được?

Nhã đứng giữa bến xe. Khói dầu đen từ cái xe khách vừa nổ máy cuộn qua mặt cô, cay xè. Cô không trả lời được.

Thằng bé nhìn cô thêm một lúc. Rồi nó dắt xe đi, không quay lại.

Tối hôm ấy, Chiểu không nói với cô một lời. Nó ăn cơm xong thì đi ngủ sớm, quay mặt vào tường. Bố Phác ngồi ở quầy với chén rượu. Bà Nhàn rửa bát. Nhã ngồi trên bậc cửa sau, nhìn ra cái ngõ tối.

Toản đến lúc tám giờ.

Anh ta không vào nhà, chỉ đứng ở ngõ sau, gọi khẽ. Nhã ra. Họ đứng dưới gốc bàng, hàng nước bà Hĩm đã dọn, chỉ còn cái chõng trơ trọi. Anh ta đưa cho cô một túi giấy, bên trong có chừng nửa cân gạo nếp.

– Lò phát gạo cho công nhân. Anh để dành cho bác gái đồ xôi.

– Anh giữ lấy cho bác gái nhà anh.

– U anh ăn không hết. U anh ốm, ăn được mấy đâu.

Anh ta dúi túi gạo vào tay cô. Rồi anh ta đứng im một lúc, nhìn lên tán bàng đen sẫm.

– Đợt tháng Ba người ta đi rồi, em ạ. – Anh ta nói. – Anh bị gạch tên. Họ bảo lý lịch có vấn đề, ông chú họ bên nội anh hồi trước dính cái gì đấy. Anh cũng không biết.

Nhã cầm túi gạo nếp. Cô nghĩ đến sáu tấm ảnh hộ chiếu, sáu cái vòng dấu khuyết, sáu chấm đen trong tóc. Ở một nơi rất xa, giữa tuyết, có một người đàn ông mắt to hơi lồi, tai vểnh, đang được gọi bằng cái tên Vũ Đình Toản.

– Anh buồn không? – Cô hỏi.

Toản quay sang nhìn cô. Trong bóng tối, cô không thấy rõ mặt anh ta, chỉ thấy đôi mắt.

– Có em thì anh không buồn. – Anh ta nói. Rồi anh ta cười khẽ. – Anh về đây. Em đừng thức khuya.

Anh ta đi. Nhã đứng lại dưới gốc bàng, túi gạo nếp trong tay, cho đến khi cái lạnh thấm qua lớp áo.

Đêm ấy mất điện. Cả nhà ngủ sớm. Nhã nằm trên gác xép, nghe tiếng mưa phùn tí tách trên mái. Ở dưới nhà, bà Nhàn trở mình mãi trên giường, rồi bà gọi:

– Hồng.

– Con đây u.

– Mày xuống đây với u một lúc.

Nhã xuống. Bà Nhàn đang ngồi trên mép giường, trong bóng tối, chỉ có ánh đèn dầu ở góc buồng vặn nhỏ hắt lên một nửa khuôn mặt. Bố Phác ngủ say bên trong, tiếng ngáy đều. Bà vỗ vỗ xuống chỗ bên cạnh. Nhã ngồi xuống.

– U không ngủ được. – Bà nói. – Đói quá thì không ngủ được. Hồi mày bé, nhà cũng đói, mày khóc suốt đêm, u ru mãi không nín. Rồi đến lúc thằng Chiểu ra đời, mày lại ru nó. Mày nhớ không?

– Con nhớ.

– Câu mày vẫn ru thằng Chiểu ấy. Mày hát cho u nghe đi.

Nhã ngồi im.

Trong cổ họng cô, như có một sợi chỉ đang khẽ rung. Một giai điệu. Cái giai điệu mà tay cô đếm giây trong buồng tối, mà Chiểu bảo là "cái bài ấy". Năm nốt lên, ba nốt xuống, một nốt kéo dài như tiếng thở. Cô biết nó. Thân thể cô biết nó, như biết cầm dao cạo phim bằng tay trái.

Nhưng không có lời.

Cô ngân lên. Ư ừ ư. Năm nốt lên, ba nốt xuống. Không một chữ.

Bà Nhàn ngồi im nghe. Đến nốt kéo dài cuối cùng, bà quay sang nhìn cô. Trong ánh đèn dầu, một nửa khuôn mặt bà sáng, một nửa tối, và Nhã không đọc được cái gì ở nửa nào.

– Thế lời đâu? – Bà hỏi khẽ.

— Hết chương 11 —