Gáo dừa ba khấc

Chương 4: Gáo dừa ba khấc

– Của con Nhạn đó. Nó khắc ba khấc cho khỏi lộn gáo với người ta.

Bà nội nói câu ấy giữa lúc đang nhai cơm, giọng bình thường như nói trời hôm nay nắng. Khuê ngồi đối diện bà ở mâm cơm trưa, cái gáo dừa đặt giữa hai bà cháu, cạnh dĩa cá kho tộ với tô canh bí đỏ. Cô đã nghĩ suốt buổi sáng phải hỏi thế nào cho khéo. Rồi cô quyết định không khéo nữa. Cô lấy cái gáo trên bàn thờ xuống, rửa sạch lớp mủ đông, đặt nó lên mâm cơm và hỏi thẳng: cái này của ai.

– Cô Nhạn khắc hả nội?

– Ờ. Nó lấy mũi dao cạo khắc. Ba cái. Nó nói ba khấc là ba chị em, mà nhà mình có hai anh em à, nó với thằng Hưng. Nó nói còn một khấc để dành cho đứa em sau này má đẻ. – Bà nội cười, cái cười móm mém. – Con nhỏ khùng. Má bốn mươi mấy tuổi rồi đẻ đái gì nữa.

Khuê cầm cái gáo lên, xoay xoay. Ba vết khấc sâu, đều, chạm vào thấy nhẵn như đã qua cả ngàn lần tay sờ.

– Hồi đó đội mình cạo mủ hứng bằng gáo dừa hả nội?

Bà nội ngừng nhai.

– Không. Đội hứng bằng chén sành. Chén của nông trường phát, có đóng số.

– Vậy gáo dừa này cô Nhạn dùng làm gì?

Bà nội không trả lời. Bà gắp một miếng cá, gỡ xương, gỡ rất lâu, rất kỹ, tới khi miếng cá nát ra thành vụn trên chén cơm. Rồi bà đặt đũa xuống.

– Nội no rồi. Nội đi nằm.

– Nội…

– Con ăn đi. Ăn hết cá cho nội.

Bà chống gậy đứng dậy, đi vào buồng. Tấm rèm vải hoa kéo lại sau lưng bà, đung đưa một lúc rồi đứng im.

Buổi chiều, Khuê lên trạm kỹ thuật tìm Kiên. Anh ta ngồi ở cái bàn sắt quen thuộc, nhưng lần này không có máy tính bảng. Trước mặt anh ta là một chồng bìa hồ sơ giấy, gáy đã mủn, phủ bụi xám, buộc bằng dây thun đã giòn tới mức chạm vào là đứt.

– Tôi lục kho cả buổi sáng, – Kiên nói, không ngẩng lên. – Chị xem đi.

Giọng anh ta khác hôm qua. Không còn "trên giấy" nữa. Khuê kéo ghế ngồi xuống, và Kiên đẩy về phía cô một xấp giấy đánh máy, giấy pơ-luya mỏng tang, chữ in xanh nhoè của giấy than.

Tờ đầu tiên là một tờ trình đề ngày tháng Ba năm tám tư. Đội 4 nông trường Suối Mây đề nghị thanh lý lô C7. Lý do: vườn cây nhiễm bệnh nấm hồng nặng, năng suất mủ giảm dưới mức tối thiểu, khai thác không hiệu quả. Người đề nghị: đội trưởng Vương Văn Tảo. Bên dưới là chữ ký, nét chữ to, nghiêng, đè mạnh tới mức giấy rách một đường nhỏ ở cuối nét.

Tờ thứ hai, cách đó gần hai năm, tháng Một năm tám sáu. Biên bản kiểm tra hiện trạng lô C7. Kết luận: cây chết toàn bộ do bệnh, đề nghị xoá khỏi danh mục vườn cây khai thác, chờ thanh lý. Số cây hiện hữu: không. Ký tên: giám đốc nông trường, một cái tên Khuê không biết. Đội trưởng đội 4: Vương Văn Tảo.

– Bệnh nấm hồng không làm chết cả một lô cây trong hai năm, – Khuê nói. – Nó làm khô cành, khô nhánh. Chăm kỹ thì cây hồi lại.

– Tôi biết. – Kiên day day thái dương. – Tôi học trường nông lâm ra, chị. Tôi cũng biết là nếu cây chết thật từ năm tám sáu thì bây giờ lô đó phải là bãi tranh, chứ không phải rừng cây vanh hai mét. Nghĩa là năm tám sáu, có người ký vào một tờ giấy nói cây chết khi cây vẫn sống.

– Ông nội tôi.

Kiên không nói gì. Anh ta lật tờ tiếp theo. Một bảng thống kê sản lượng mủ của đội 4 từ năm tám ba đến tám sáu, chép tay bằng mực tím. Khuê nhìn qua những cột số. Năm tám tư, sau khi lô C7 bị đề nghị thanh lý, sản lượng đội 4 giảm. Hợp lý. Bớt một lô thì bớt mủ. Nhưng số người của đội 4 thì giữ nguyên. Không ai bị điều sang đội khác, ca vẫn chia đủ như cũ, dù đội vừa mất gần hai héc ta rưỡi cây đang cạo.

– Họ vẫn cạo, – Khuê nói. – Họ báo lô C7 thanh lý, nhưng vẫn cạo.

– Mà mủ của lô C7 không nộp về nông trường. – Kiên gõ ngón tay lên cột số. – Nộp thì sản lượng đâu có giảm. Người thì đủ, ca thì đủ, mủ thì hụt. Tôi đối chiếu bảng lương rồi. Đội 4 hồi đó vẫn ăn lương ngang mấy đội khác.

– Nghĩa là mủ lô C7 đi đâu đó khác.

– Đi ra ngoài. Chị biết hồi đó thời bao cấp, ăn độn bo bo, gạo phải mua bằng tem phiếu. Một ký mủ đem ra chợ đen đổi được mấy ký gạo. – Kiên ngả lưng ra ghế, nhìn lên cái quạt trần đang kêu lọc xọc. – Ba tôi ngoài Hà Tĩnh kể, hồi đó đội nào cũng có một hai lô ma. Trên giấy chết, ngoài đời sống. Ban đêm cạo lén, ban ngày ra chợ đổi gạo. Cấp trên biết mà làm lơ, vì không làm vậy thì công nhân đói.

– Lô ma, – Khuê lặp lại.

– Và tôi đoán chị đang thắc mắc tại sao mủ lô ma thì không hứng bằng chén sành. – Kiên nhìn cô. – Vì chén sành của nông trường có số. Mỗi đội được phát bao nhiêu chén, cuối vụ kiểm lại bấy nhiêu. Đem chén ra cạo lô ma thì một là thiếu chén ở lô thật, hai là để lại dấu. Nên người ta dùng gáo dừa. Gáo dừa thì nhà nào cũng có, không ai kiểm.

Khuê nghĩ tới ba mươi bảy cái gáo dừa lủng lẳng trên hàng mười chín. Và cái gáo trên bàn thờ nhà nội. Cô Nhạn khắc ba khấc cho khỏi lộn gáo với người ta. Người ta là ai? Những người cùng cạo lén với cô ở lô ma, ban đêm, giữa những năm đói kém ấy?

– Anh Kiên, – cô nói. – Chuyện này anh sẽ báo lên công ty chứ?

Kiên im lặng rất lâu.

– Ba chị gọi cho tôi tối qua, – cuối cùng anh ta nói. – Ổng nói nếu tôi ký biên bản lô C7 là đất trống như sổ cũ, ổng sẽ… cảm ơn. Ổng không nói số. Nhưng tôi hiểu.

– Rồi anh nói sao?

– Tôi nói tôi suy nghĩ. – Kiên nhìn xuống chồng hồ sơ. – Tôi có đứa con gái mười tuổi, chị Khuê. Tôi không phải người hùng.

– Tôi không đòi anh làm người hùng. Tôi chỉ đòi anh đếm đúng.

Kiên cười, một nụ cười méo mó, buồn hơn là vui.

– Hôm qua ở đầu cầu, chị có nghe ông Tư nói gì không? Đếm nó một lần thì nó đếm lại mình. Tối qua tôi nằm mơ thấy mình đứng ở hàng mười chín, cầm máy tính bảng đếm cây, đếm hoài không hết. Ba mươi bảy, ba mươi tám, bốn mươi, năm mươi. Cây cứ mọc thêm ở cuối hàng. Tới khi tôi nhìn xuống thì thấy mình đang đứng trong một cái lỗ đất, mà có ai đó đang đóng thẻ nhôm lên ngực tôi.

Khuê không biết nói gì. Cô gom xấp hồ sơ lại, xin chụp ảnh từng tờ. Kiên gật đầu, không phản đối.

Lúc cô ra tới cửa, anh ta gọi với theo.

– Chị Khuê. Sáng nay ông Tư ghé trạm, nói thấy chị ngồi bệt ngoài lô Ông Cai coi cái máy gì gắn trên cây. Chị có thấy gì không?

Cô quay lại, nhìn anh ta. Cô nghĩ tới đốm sáng lơ lửng giữa khoảng không, tới vết cạo hiện ra trên thân cây như được vẽ bằng một bàn tay vô hình.

– Không có ai hết, – cô nói. Và đó không hẳn là một lời nói dối.

Đêm thứ ba, Khuê quyết định đi theo bà nội tới cùng.

Cô mặc áo khoác, đi giày, để sẵn cây đèn pin cầm tay ở đầu nằm. Hai giờ năm mươi chín, cô đã ngồi dậy. Ba giờ, kẻng vang. Cô nghe tiếng sột soạt bên buồng, tiếng gậy, tiếng then cửa. Cô đếm tới hai mươi, rồi mới bước ra.

Bà nội đi trước, ánh đèn trên trán lắc lư. Vẫn con đường đất, vẫn khúc rẽ trái, vẫn con dốc đổ xuống suối. Khuê giữ khoảng cách chừng hai chục bước, không bật đèn, chỉ bám theo quầng sáng vàng phía trước.

Nhưng tới đầu dốc, chỗ đêm đầu tiên bà nội đứng lại, lần này bà không đứng lại. Bà đi thẳng xuống. Băng qua bãi cỏ tranh. Bước lên cây cầu khỉ phủ rêu.

Khuê suýt kêu lên. Cây cầu ấy ban ngày Kiên còn đứng ngần ngừ mãi mới dám bước. Giờ là đêm hôm, rêu ướt, một bà già tám mươi sáu tuổi chống gậy. Cô chạy tới, nhưng chân vướng vào một bụi mắc cỡ, ngã chúi xuống. Lúc cô ngẩng lên, bà nội đã sang tới bên kia cầu. Quầng đèn vàng dừng lại một chút ở đầu hàng mười chín, rồi rẽ phải, đi sâu vào trong, dọc theo con suối.

Và tắt.

Khuê bật đèn pin, rọi theo. Chỉ có hàng cây. Chỉ có những cái gáo dừa. Không có bà nội.

– Nội! Nội ơi!

Tiếng cô dội vào thân cây, dội ngược lại, mỏng và lạc giọng. Cô lao qua cầu, trượt chân một lần, níu được sợi dây leo. Bên kia, cô chạy dọc hàng mười chín, gọi khản cổ, rọi đèn vào từng gốc cây, từng bụi rậm. Nước suối bên tay trái chảy xiết, đục ngầu, réo lên từng hồi.

Không có ai. Hàng mười chín vắng ngắt. Chỉ có những vết cạo mới, ướt, sáng lên dưới đèn pin của cô như những cái miệng vừa khép lại.

Cô tìm một mình gần nửa tiếng mới nhớ ra cái điện thoại trong túi. Cô gọi cho ba, ông nghe máy ngay hồi chuông đầu, như thể ông chưa bao giờ ngủ. Mười phút sau, ông Hưng có mặt với cây đèn pha cầm tay, theo sau là thím Thơm, rồi mấy người hàng xóm bị đánh thức bởi tiếng xe. Không ai trong số họ bước qua cầu khỉ. Chỉ có ba cô. Ông bước qua mà không do dự, như người đã đi con đường này cả ngàn lần trong mơ.

Họ tìm tới khi trời vừa rạng mới thấy bà nội. Bà không ở hàng mười chín. Bà ngồi ở bìa lô, chỗ con dốc gặp bãi cỏ tranh, phía bên này suối, cách chỗ Khuê đứng lúc nãy chưa đầy mười mét. Lưng tựa vào một gốc cây. Đầu ngoẹo sang một bên. Cái đèn pin trên trán đã tắt.

Khuê chạy tới, quỳ xuống. Bà còn thở. Thở đều. Mắt nhắm như đang ngủ.

Rồi cô nhìn thấy hai bàn tay bà. Hai bàn tay nhăn nheo, đốm đồi mồi, đặt ngửa trên đùi. Lòng bàn tay, kẽ ngón, móng tay, trắng xoá một lớp mủ cao su đã se lại, dày và dính, như bà vừa nhúng tay vào một thùng mủ rồi rút ra.

Bà nội không mang theo dao. Không mang theo gáo. Không ai cạo mủ mà chỉ dùng hai bàn tay không.

Ông Hưng đứng sau lưng Khuê. Cô nghe tiếng ông hít vào một hơi, rồi ngừng thở.

Bà nội mở mắt. Bà nhìn Khuê, rồi nhìn qua vai cô, nhìn ông Hưng. Đôi môi khô nứt của bà mấp máy.

– Đủ rồi, – bà thì thầm. – Đủ ba mươi bảy rồi.

— Hết chương 4 —