Đôi khuyên ngọc bích

Chương 8: Đôi khuyên ngọc bích

Vú Nhót là người đầu tiên lên tiếng. Vú đứng chắn ở cửa chái, hai tay chống nạnh, cái muôi gỗ còn cầm trong tay như cầm một thanh gươm.

– Bà còn đến đây làm gì?

Dì Thoa không giận. Dì đứng ở đầu ván cầu, nhìn vú Nhót, rồi nói một câu mà Khê Vân không ngờ:

– Vú Nhót, năm cô cả lên ba bị lên sởi, tôi với vú thay nhau thức ba đêm. Vú còn nhớ không?

Vú Nhót há miệng ra, rồi ngậm lại. Cái muôi gỗ hạ xuống.

Khê Vân bước ra khỏi chái, đặt nắm tăm tre xuống bậc hiên.

– Dì vào đi.

Bà Rạng đã lặng lẽ dắt thằng Cò xuống ghe, kéo mui lại. Vú Nhót đun nước, pha chè, đặt ấm chè xuống chiếu, rồi ra ngồi ở hiên, quay lưng vào trong, nhưng không đi xa.

Hai người đàn bà ngồi đối diện nhau trên chiếc chiếu cói. Ở giữa là ấm chè và cái hộp gỗ nhỏ mà Khê Vân vừa lấy từ dưới gối ra, chưa mở.

Dì Thoa nhìn cái hộp ấy rất lâu.

– Cái tàn còn nguyên không? – dì hỏi.

Khê Vân mở nắp hộp. Đoạn tàn cong vẫn nằm trên lớp tro trong lòng đĩa đồng, năm tháng rồi, chỉ hơi xám lại.

Dì Thoa thở ra một hơi, như người vừa đặt xuống một gánh nặng mang từ rất xa.

– Dì sợ nó gãy dọc đường, – dì nói. – Dì gói ba lớp khăn, dặn con Lài đi thật chậm. Dì không biết viết gì cho cháu hiểu mà người khác đọc lại không hiểu. Chỉ nghĩ ra được cái tàn ấy.

– Bó lưu là dì lấy.

Đó không phải câu hỏi. Dì Thoa gật đầu.

– Đêm mồng năm, Khải sốt, dì thức sắc thuốc. Dì thấy cháu cầm đèn xuống bếp. Dì đi theo, đứng ngoài cửa, thấy cháu đốt một nén, thấy cháu ngồi nhìn cái tàn cong. Dì biết đấy là thứ duy nhất chứng minh được cháu không làm hỏng. Dì cũng biết, sáng hôm sau, ai trong nhà sẽ đi tìm nó trước tiên. Canh tư dì xuống lấy. Tiếng guốc vú Nhót nghe là của dì. Con Hến của thím hai xuống sau dì chưa đầy một khắc, lục gầm bàn, không thấy gì, lại lên.

Vú Nhót ngoài hiên ho một tiếng thật to.

– Mười bảy nén còn lại dì vẫn giữ, – dì Thoa nói. – Khâu trong cái gối của Khải. Không ai lục gối của một đứa trẻ con.

Khê Vân cầm chén chè lên, rồi đặt xuống. Tay nàng không run, nhưng nàng không tin tay mình.

– Còn câu dì nói ở nhà thờ? – nàng hỏi. – "Con bé đã làm hỏng thì để con bé gánh."

Dì Thoa nhìn thẳng vào nàng.

– Hôm ấy chú hai muốn đưa cháu lên bộ Lễ. Cháu có biết vì sao không?

– Vì muốn có người chịu tội.

– Vì lên bộ Lễ rồi thì không về được. Quan Lang trung Hồ nổi tiếng nghiêm, nhưng giữa cháu và quan còn có cả một nha môn, có thư lại, có ngục tốt. Chú hai quen biết nửa cái bộ Lễ, năm nào tiến hương chẳng phải lễ lạt. Cháu vào đấy, có người sẽ khuyên cháu nhận tội cho nhẹ. Cháu không nhận thì có cách khác bắt cháu nhận. Cháu nhận rồi thì hết đường. Hương tắt là do cháu, cả kinh thành biết, ghi vào án, không bao giờ lật lại được nữa. – Dì dừng lại. – Bà nội không muốn đưa cháu đi. Nhưng bà phải chọn giữa cháu và cả nhà. Dì chỉ đưa cho bà một đường khác để chọn. Xuất tộc là nặng, nhưng cháu được đi. Đi rồi thì còn sống, còn mũi, còn tay.

Ngoài sông, có tiếng chèo khua nước. Một chiếc ghe muối đi ngang, ai đó cất tiếng gọi bạn.

– Dì nói câu ấy lạnh như thế, – dì Thoa nói khẽ, – vì nếu dì bênh cháu, chú hai sẽ biết dì đứng về phía nào. Bốn năm nay, dì chưa bao giờ để chú biết.

– Bốn năm nay, – Khê Vân nói, và giọng nàng lần đầu tiên vỡ ra, – dì cũng chưa bao giờ để cháu biết.

Dì Thoa cúi xuống, hai tay đan vào nhau trên đùi. Đôi khuyên ngọc bích đung đưa.

– Năm mười chín tuổi, cha dì nợ một lão phú hộ ở chợ Cầu Gỗ ba mươi quan, gán dì vào làm nàng hầu thứ năm cho lão. Mẹ cháu đi chợ, thấy dì ngồi khóc ở cổng nhà lão. Mẹ cháu không quen dì, không biết dì là ai. Bà hỏi chuyện, rồi bà về lấy ba mươi quan trả nợ cho cha dì, đưa dì về phủ làm a hoàn. Năm ấy cháu mới lên hai. Năm sau, mẹ cháu biết mình không sinh nở được nữa, chính bà xin bà nội cho cha cháu lấy dì làm lẽ, để nhà có con trai nối dõi. Hôm dì về làm lẽ, bà tháo đôi khuyên này ở tai bà ra, đeo vào tai dì.

Dì đưa tay chạm vào một bên khuyên.

– Mẹ cháu mất, bà nội muốn đưa dì lên làm vợ cả, vì dì có Khải. Thím hai thì muốn cái ghế ấy cho cháu gái bên ngoại thím. Từ hôm ấy, mọi thứ dì làm, chú hai thím hai đều nhìn. Đồ đạc của mẹ cháu, thím hai đòi mang ra chợ bán, bảo người chết rồi giữ làm gì cho xui. Dì dọn hết vào kho để thím khỏi đụng tới. Riêng cái đĩa đồng thì dì cất trong rương của dì. Cháu đi tìm, dì bảo không biết. Vì nếu dì đưa cho cháu, ngay hôm sau cả nhà sẽ biết, và thím hai sẽ bảo dì nịnh con chồng để lấy lòng ông cả.

Khê Vân không nói được gì. Nàng ngồi nhìn cái đĩa đồng trong hộp, cái vết móp hình móng tay nơi miệng đĩa.

– Ba nghìn nén cho chùa, – nàng nói. – Cũng là dì.

– Chùa Vân Thê rằm tháng Bảy có ba nghìn người đến lễ, – dì Thoa nói. – Người ta đốt hương của cháu từ sáng đến tối, ba ngày. Bây giờ ở kinh thành có một nửa nhà buôn hương đang hỏi nhau hương ở Vân Thê là của hiệu nào. Không ai biết. Nhưng ai cũng đã ngửi.

– Tiền ấy của dì?

– Tiền dì để dành mười chín năm. Bạc thì dì còn. Cái dì không còn là thời gian.

Dì Thoa uống một ngụm chè, rồi kể.

Từ khi Khê Vân đi, chú hai nắm hết xưởng Gò Sậy. Cha nàng đóng cửa thư phòng, ngày uống rượu, đêm ngồi một mình, không hỏi gì đến việc nhà. Bà nội già yếu đi nhiều, việc gì cũng giao cho chú hai. Thợ cũ trong xưởng bỏ đi gần một nửa, vì chú hai cắt tiền công. Hương Phương Ký bán ra mấy tháng nay, phần nhiều không phải hương xưởng mình làm.

– Thế thì của ai?

– Người ta nói chú hai mua hương thô ở ngoài về, nhuộm chân, đóng hộp, dán nhãn Phương Ký. Dì không biết mua của ai. Dì chỉ biết, tháng trước Tạ Lũy đi đi về về hiệu Kiều Thịnh ba lần.

Và hôn sự của Khê Nhạn đã định. Nhà Kiều mang lễ ăn hỏi tới từ tháng Sáu. Ngày cưới chưa chọn, nhưng chú hai nói ra Giêng là vừa.

– Khê Nhạn không muốn, – dì Thoa nói, giọng lần đầu cứng lại. – Kiều Tuấn cũng không muốn. Thằng bé ấy chỉ muốn đi thi. Nhưng không ai hỏi hai đứa nó.

Khê Vân im lặng một lúc lâu. Rồi nàng nói cho dì nghe những gì nàng biết. Cái bao bột chua dưới gầm giường. Ba bao bột cuối tháng Giêng. Lão Mão. Người quản sự áo xanh túi thêu chữ Kiều. Tạ Lũy đến nhà lão Mão lúc canh ba. Ba nghìn lạng trầm tẩm của "ông Hai Phương".

Dì Thoa nghe hết, không ngắt lời câu nào. Đến chỗ ba nghìn lạng, dì nhắm mắt lại.

– Dì cũng nghe loáng thoáng chuyện chú hai nợ, – dì nói. – Không biết là nợ ai, nợ bao nhiêu.

– Bột làm cuối tháng Giêng, – Khê Vân nói. – Hương của cháu niêm hộp từ hai mươi tháng Chạp. Thứ cháy ở Thái miếu không phải hương của cháu. Có người đã tráo. Nhưng hộp niêm sáp, có dấu nhà mình, nằm ở kho Gò Sậy, ngày nào cũng có người canh…

– Không phải ở kho, – dì Thoa nói.

Khê Vân ngẩng lên.

– Lệ nhà mình, – dì nói. – Cháu quên rồi sao? Hương tiến Thái miếu, đêm trước khi giao phải mang về đặt ở nhà thờ họ, thắp đèn, khấn tổ một đêm. Chiều mồng ba, chú hai cho xe chở ba mươi hộp từ Gò Sậy về phủ, đặt trước bàn thờ. Sáng mồng bốn mới chở đi.

Khê Vân nhớ ra. Năm nào cũng thế. Năm nào nàng cũng đứng trong nhà thờ lúc chiều mồng ba, nhìn cha thắp ba nén hương khấn tổ. Năm nay cũng thế. Nàng đã đứng đó. Rồi nàng về buồng ngủ, như mọi năm, không nghĩ gì.

– Đêm mồng ba, Khải bắt đầu ho, – dì Thoa nói. – Dì dậy sắc thuốc. Gần canh ba, dì bưng thuốc đi qua sân, thấy nhà thờ có ánh đèn. Đèn khấn tổ thì phải ở trên bàn thờ, đằng này ánh đèn ở dưới thấp, như có người cầm đèn ngồi dưới đất. Dì đứng ở góc hiên. Một lúc sau cửa nhà thờ mở. Tạ Lũy cầm đèn đi trước. Đi sau là một người, cõng một cái bao to trên lưng, lưng còng.

Dì dừng lại.

– Ai? – Khê Vân hỏi. Nhưng nàng thấy cổ họng mình khô lại, vì nàng đã biết dì sắp nói gì.

– Dì chỉ thấy lưng, – dì Thoa nói. – Nhưng cái lưng ấy, cả phủ chỉ có một người. Ông Đắc.

– Không phải.

Khê Vân nghe thấy giọng mình to lên, to hơn nàng muốn.

– Không phải ông Đắc. Ông Đắc dạy cháu vót tăm từ năm cháu chín tuổi. Ông cầm tay cháu vát từng cái chân hương. Ông theo mẹ cháu hai mươi năm. Ông khóc ở đám tang mẹ cháu to hơn cả cha cháu. Cả xưởng ai cũng có thể làm, trừ ông Đắc.

– Dì cũng mong thế, – dì Thoa nói khẽ. – Dì chỉ thấy cái lưng.

Hai người ngồi im trong chái. Đèn dầu cháy xèo xèo vì muỗi lao vào. Ngoài hiên, vú Nhót đã thôi giả vờ không nghe, đang ngồi quay hẳn mặt vào, nước mắt chảy ròng ròng.

Khuya, dì Thoa nằm trên tấm phản của vú Nhót, vú Nhót ra ngủ ở hiên. Khê Vân nằm trằn trọc. Gần sáng, nàng nghe dì Thoa nói khẽ trong bóng tối, như nói với chính mình:

– Còn một chuyện. Chú hai đã biết hương ở chùa Vân Thê là của cháu. Thím hai đến chùa lễ, nhận ra mùi. Chú bảo người viết đơn kiện. Kiện cháu dùng phương hương của họ Phương. Người bị xuất tộc thì không được mang theo bất cứ thứ gì của họ, kể cả cái phương trong đầu. Đơn gửi về châu Vạn Sa, chắc đã đi trước dì vài ngày.

Gà gáy canh năm thì dì Thoa xuống thuyền. Trời còn tối. Dì không để Khê Vân tiễn ra tận bến, chỉ nắm lấy tay nàng ở đầu hiên, nắm rất chặt, rồi buông.

– Mười bảy nén ấy, khi nào cháu cần, cháu nhắn dì, – dì nói. – Nhắn qua con Lài. Đừng nhắn qua ai khác.

Chiếc thuyền mui đen ngược dòng, khuất vào màn sương sớm trên sông Lãng.

Gần trưa hôm ấy, khi Khê Vân đang cùng bảy người đàn bà xóm Đình phơi mẻ hương thờ mới trên giàn, thằng Cò từ đầu bến chạy về, hét toáng lên từ xa:

– Chị ơi! Lính châu! Lính châu đến!

Bốn người lính mặc áo nẹp đỏ, đeo dao, đi sau một viên thư lại cầm tờ giấy có đóng dấu son. Họ đi thẳng lên chái, không hỏi ai, không chào ai. Viên thư lại giở tờ giấy ra, đọc to giữa sân:

– Phụng lệnh quan Tri châu Vạn Sa. Có đơn của Phương Đình Cung, người phố Trầm Thủy, kinh thành, kiện người đàn bà tên Khê Vân. Người này nguyên là con gái họ Phương, đã bị xuất tộc, lấy trộm bí phương của họ Phương đem ra làm hương bán. Từ hôm nay, niêm phong toàn bộ hương, bột, trầm và dụng cụ làm hương của người ấy, chờ ngày xét xử.

— Hết chương 8 —