Tộc phả có một nét gạch

Chương 2: Tộc phả có một nét gạch

Cuốn tộc phả họ Phương bọc vải vàng, đặt trên một cái khay sơn son, và từ sáng mồng bảy nó đã nằm sẵn trên bàn thờ, ngay chỗ ba mẩu hương gãy nằm hai hôm trước.

Khê Vân nhìn thấy nó từ ngoài sân, trước cả khi bước vào. Nàng hiểu ngay người ta định làm gì.

Họ về đông hơn nàng tưởng. Ông trẻ Phương Văn Chước, em út của ông nội, chống gậy từ làng Phù Vân lên, ngồi ghế đầu bên trái. Hai bác họ ở phố Đúc Bạc. Ba người chú họ làm thợ trong xưởng Gò Sậy, ngồi ghế đẩu sát cửa, áo còn dính bột trầm. Đàn bà ngồi chiếu bên phải: thím hai, dì Thoa, hai bà bác dâu. Khê Nhạn, em gái cùng cha khác mẹ của nàng, không được vào, chỉ đứng ở cửa ngách ôm thằng Khải, mắt đỏ như vừa khóc.

Khê Vân ngồi một mình ở chiếu giữa, quay mặt lên bàn thờ. Đó là chỗ của người bị đem ra xét.

Chú hai nói trước. Chú nói rất gọn, không to tiếng, như người quen nói chuyện làm ăn. Chú kể lại buổi sáng ở Thái miếu, kể ba nén hương, kể người bộ Lễ. Rồi chú bảo ông Đắc thợ cả đứng lên.

Ông Đắc đứng dậy ở góc phòng. Ông sáu mươi ba tuổi, lưng đã hơi còng vì bốn mươi năm cúi trên bàn vót tăm, hai bàn tay to bè, đầu ngón tay chai và vàng màu nghệ. Ông không nhìn nàng.

– Ông Đắc, – chú hai hỏi, – mẻ Tịnh Đàn năm nay ai pha bột?

– Bẩm, cô cả.

– Pha ở đâu?

– Bẩm, ở gian trong xưởng. Cô cả pha một mình, khóa cửa. Lệ của bà cả để lại thế.

– Xưởng chỉ việc se hương vào tăm theo bột cô cả đưa ra, đúng không?

– Bẩm, đúng.

– Năm nay cô cả có đổi gì trong phương không?

Ông Đắc im một lúc. Cái im ấy dài đến mức ông trẻ Chước phải gõ gậy xuống gạch.

– Bẩm… năm nay cô cả bảo thêm quế. Thêm nửa chỉ một cân.

Chú hai quay sang cả họ, hai tay xòe ra, như thế là đủ.

– Đổi phương hương Thái miếu, – chú nói. – Ba đời nhà mình không ai dám đổi một hạt. Cháu đổi mà không hỏi bà, không hỏi chú.

– Cháu có hỏi, – Khê Vân nói. – Cháu hỏi cha.

Mọi người quay sang nhìn cha nàng. Phương Đình Khiêm ngồi ghế đầu bên phải, đối diện ông trẻ Chước. Ông nhìn xuống đôi giày của mình.

– Phải, – cha nói khẽ. – Ta bảo con thêm quế. Năm nay rét, ta muốn hương ấm hơn.

– Anh cả bảo thêm quế, – chú hai nói, giọng không đổi. – Thì là thêm quế. Quế làm hương ẩm à? Không. Quế làm hương tắt à? Không. Vậy cái gì làm hương tắt? Thứ gì đó trong bột. Mà bột thì chỉ một người đụng vào.

Khê Vân đứng dậy. Ông trẻ Chước nhíu mày, nhưng không bảo nàng ngồi xuống.

– Cháu xin nói ba điều, – nàng nói. – Một: hương cháy ở Thái miếu có mùi chua, tàn vón như vôi. Bột cháu pha không có mùi ấy. Hai: cháu giữ bó lưu hai mươi nén của mẻ ấy, đêm mồng năm cháu đã đốt một nén, tàn cong không rơi, sáng ra vú Nhót còn thấy cái tàn trong bát. Ba: sáng mồng sáu bó lưu ấy biến mất khỏi buồng sau bếp. Có người lấy.

Thím hai lại bật cười, lần này không thèm che miệng.

– Vú Nhót thấy, – thím nói. – Vú Nhót thì cô bảo trời xanh vú cũng bảo trời xanh. Bó lưu đâu? Không có. Thì cô muốn nói gì cũng được.

– Cháu xin cả họ cho người lên bộ Lễ, xin quan Lang trung cho xem số hương còn lại trong đỉnh niêm phong. Xem tận mắt sẽ biết có phải hương nhà mình không.

– Cháu nghĩ quan Lang trung cho một đứa con gái mười chín, hai mươi tuổi đụng tay vào đồ Thái miếu? – chú hai hỏi. – Cháu nghĩ mình là ai?

– Hai mươi mốt, – nàng nói. – Cháu hai mươi mốt tuổi.

Chú hai nhìn nàng, rồi quay lên sập nơi bà nội ngồi.

– Thưa mẹ. Con không muốn nói câu này. Nhưng ngày mười hai bộ Lễ đòi người. Nhà mình đưa ai ra? Nếu không có ai, thì anh cả phải lên trình diện. Tội bất kính trước Thái miếu, mẹ biết là nặng thế nào. Con đề nghị: đưa cháu lên bộ Lễ, để quan xét. Cháu làm hỏng thì cháu chịu. Cháu không làm thì quan sẽ minh oan cho cháu. Thế là công bằng.

Cả phòng xôn xao. Một bà bác dâu kêu lên khe khẽ. Giao một đứa con gái chưa chồng lên công đường bộ Lễ, cả kinh thành sẽ đồn suốt một năm.

Vú Nhót ở ngoài cửa ngách khóc thành tiếng.

Đúng lúc ấy dì Thoa lên tiếng.

Dì ngồi yên trên chiếu, không đứng dậy, không cao giọng. Đôi khuyên ngọc bích khẽ đung đưa khi dì quay đầu về phía sập.

– Thưa mẹ, con là đàn bà, không dám bàn việc họ. Nhưng con xin nói một câu cho thể diện nhà mình. Đưa con bé lên bộ Lễ, cả kinh thành biết con gái họ Phương bị giải ra công đường. Năm sau nhà còn đi thử hương thế nào, Khê Nhạn còn gả cho ai được. Con bé đã làm hỏng thì để con bé gánh. Gạch tên nó khỏi tộc phả, cho nó ra khỏi phủ, coi như nhà không có đứa con ấy. Bộ Lễ cần thấy nhà mình xử người, thì nhà mình xử người. Cửa nhà vẫn đóng kín được.

Khê Vân quay lại nhìn dì. Dì Thoa không nhìn nàng. Dì nhìn bà nội.

Bốn năm, nàng tưởng mình đã quen cái lạnh của người đàn bà này. Hóa ra chưa.

Bà nội không trả lời ngay. Bà nhìn khắp lượt cả họ, nhìn cha nàng lâu nhất. Cha nàng vẫn cúi đầu.

– Đình Khiêm, – bà gọi. – Con là cha nó. Con nói đi.

Cha nàng ngẩng lên. Khê Vân thấy môi ông mấp máy. Nàng chờ. Cả phòng chờ.

– Con nghe mẹ, – cha nói.

Chỉ có thế.

Bà nội gật đầu, như một người vừa nghe xong điều mình đã biết từ trước. Bà quay sang ông trẻ Chước.

– Chú xem, xuất tộc thì có trái lệ họ không?

Ông trẻ Chước gõ gậy xuống gạch hai cái, nghĩ lâu, rồi nói:

– Không trái. Con gái làm hỏng việc tế tự, xuất tộc là nặng, nhưng có tiền lệ. Đời ông cố có một người.

– Vậy thì thế, – bà nội nói. – Khê Vân, từ hôm nay cháu không còn là người họ Phương. Cháu được mang đồ riêng của mình, được mang theo vú nuôi, nhà không giữ. Cháu không được dùng tên Phương Ký làm bất cứ việc gì. Không được bước vào xưởng Gò Sậy. Mồng mười, cháu đi.

Chú hai mở tộc phả.

Khê Vân đã thấy cuốn sách ấy mở ra nhiều lần, mỗi năm một lần vào ngày giỗ tổ. Nét chữ trang đầu đã ngả màu trà. Tên nàng nằm ở trang thứ mười một, dưới tên cha, cạnh tên mẹ: "Trưởng nữ Khê Vân, sinh năm Đinh Mùi, mẹ là Mạnh thị." Mẹ nàng viết dòng ấy, mực còn đậm hơn các dòng xung quanh, vì mẹ ấn bút mạnh tay.

Chú hai mài mực, chấm bút, rồi đưa bút cho cha nàng. Theo lệ, gia chủ phải tự tay gạch.

Cha nàng cầm bút. Bàn tay ông run, đầu bút rung rung trên trang giấy, một giọt mực rơi xuống, loang ra ngay cạnh chữ "Mạnh thị". Ông kéo một nét ngang qua tên nàng. Nét mực không thẳng. Nó run ở giữa, như một sợi chỉ bị gió thổi.

Ông đặt bút xuống, đứng dậy, đi ra khỏi nhà thờ mà không nhìn ai.

Khê Vân không khóc. Nàng thấy mình đang đếm. Ba người chú họ ở cửa. Hai bà bác dâu. Ông trẻ Chước. Mười bốn người trong phòng, không ai nói gì. Chú hai đóng tộc phả lại, buộc dây vải vàng. Thím hai đứng lên đầu tiên, phủi vạt áo.

Lúc mọi người ra hết, chú hai dừng lại cạnh nàng một lát.

– Cháu đừng giận chú, – chú nói, rất khẽ, gần như dịu dàng. – Tháng Chạp chú lo cho cháu một mối tốt, nhà Kiều Thịnh, cháu không chịu. Giờ thì không ai lo được cho cháu nữa. Nhà Kiều vẫn muốn kết thông gia. May mà Khê Nhạn cũng đến tuổi.

Ở cửa ngách, Khê Nhạn ôm chặt thằng Khải. Nàng thấy em gái run lên.

Ba ngày sau, sáng mồng mười, trời còn tối, Khê Vân ra khỏi phủ bằng cửa hông.

Đồ của nàng gói trong hai cái tay nải: mấy bộ áo, cái hộp gỗ đựng dao vót tăm và cân tiểu ly của mẹ, hai cuốn sách thuốc. Tiền riêng nàng dành dụm bốn năm được mười hai lạng bạc, vú Nhót khâu vào lần áo. Nén hương lưu nàng vẫn cài trên búi tóc, ba ngày nay không tháo ra lần nào, đêm ngủ cũng nằm nghiêng.

Không ai ra tiễn. Nàng không chờ ai ra tiễn.

Đi đến đầu ngõ thì có tiếng chân chạy sau lưng. Con Lài, a hoàn của dì Thoa, chạy hổn hển, ôm một cái tay nải vải chàm.

– Cô cả, bà con sai đưa cô.

– Bà nào?

– Bà con. Bà Thoa.

Khê Vân không đưa tay ra nhận. Vú Nhót nhìn nàng, rồi nhìn con Lài, rồi giật lấy cái tay nải, như sợ nàng sẽ quăng nó xuống rãnh.

– Bà con dặn, – con Lài nói, – cô cầm cho đỡ lạnh tay. Đừng mở giữa đường.

Rồi nó quay đầu chạy về, guốc khua lóc cóc trên đá ngõ.

Thuyền xuôi rời bến Đông lúc mặt trời vừa lên. Đó là chiếc thuyền chở chum vại, người lái nhận chở hai người đàn bà xuống Vạn Sa với giá bốn tiền, chỗ ngồi là một góc khoang giữa đám chum sành. Kinh thành lùi dần. Mái ngói, ngọn tháp chùa, rồi đến cái bóng đen của Thái miếu trên gò cao, rồi không còn gì nữa ngoài bãi ngô và nước sông Lãng đục như nước gạo.

Đến trưa, vú Nhót không chịu được, mở tay nải ra.

Ba cái áo bông mới may, đường kim còn trắng. Một túi bạc, vú đếm được hai mươi lạng. Và dưới đáy, bọc trong hai lớp khăn bông, một cái hộp gỗ nhỏ.

Khê Vân nhìn cái hộp, và tim nàng đập mạnh trước cả khi tay nàng kịp mở.

Trong hộp là cái đĩa đồng hứng tàn của mẹ. Đĩa tròn, rộng bằng lòng bàn tay, miệng có một vết móp nhỏ hình móng tay, chỗ năm nàng lên tám làm rơi xuống bậc thềm. Cái đĩa nàng lục khắp kho bốn năm không thấy.

Trong lòng đĩa có một lớp tro mịn. Và nằm trên lớp tro ấy, nguyên vẹn, là một đoạn tàn hương dài cỡ một đốt ngón tay, cong như cái móc câu.

Nàng cúi sát xuống. Một sợi mùi rất mỏng còn vương trong tro, ngọt như gỗ ướt, ấm như quế. Mùi Tịnh Đàn. Mùi mẻ hương của nàng.

Ai đó đã đốt một nén trong bó lưu bị mất, ngay trong cái đĩa của mẹ nàng, rồi gói lại cẩn thận đến mức tàn không gãy, rồi gửi theo nàng ra khỏi cửa.

Vú Nhót hỏi gì đó, nàng không nghe thấy. Nàng chỉ nghĩ đến đôi khuyên ngọc bích xanh như nước ao, đến cái giọng không cao không thấp: con bé đã làm hỏng thì để con bé gánh.

Là chế giễu, hay là thứ gì khác, nàng chưa biết.

— Hết chương 2 —