Chân hương cắt bằng

Chương 15: Chân hương cắt bằng

Nhà ông Đắc chỉ có một gian rưỡi. Gian chính kê một cái phản gỗ, một cái bàn thờ nhỏ có bát hương và bức truyền thần đã mờ của bà vợ ông, mất từ năm nàng mười tuổi. Nửa gian bên là bếp, cái nồi đất úp trên kiềng, tro nguội.

Trên tường, chỗ dễ thấy nhất, treo một con dao vót tăm, lưỡi mỏng như lá lúa, cán gỗ mít đã đen bóng. Con dao ấy nàng biết. Ông đã cầm nó, đặt vào tay nàng năm nàng chín tuổi.

Ông Đắc rót cho nàng một chén nước vối, tay run làm nước sóng ra bàn. Ông ngồi xuống mép phản, hai bàn tay úp lên đầu gối, nhìn xuống đất.

Khê Vân không uống. Nàng đặt chén nước xuống, nhìn thẳng vào ông.

– Ông kể cho cháu đi.

Ông Đắc im rất lâu. Ngoài mương, có tiếng ếch kêu, lạc mùa, khàn khàn.

– Thằng Tý, – cuối cùng ông nói.

Lư Tý mười chín tuổi, cháu nội duy nhất của ông. Bố nó chết đuối năm nó lên bốn, mẹ nó đi bước nữa. Ông nuôi nó từ ngày ấy. Thằng bé không dở, chỉ hay rượu. Tháng Mười năm ngoái, nó đánh xe ngựa chở hàng cho một nhà buôn, say, đâm vào hàng cá ở chợ Cửa Nam. Con trai nhà hàng cá mười bốn tuổi bị bánh xe nghiến gãy ống chân.

– Nhà ấy định kiện lên phủ, – ông Đắc nói. – Làm người ta tàn tật, quan phủ xử nhẹ cũng đánh trăm trượng, đày ra biên. Thằng Tý không chịu nổi trăm trượng. Nó gầy như cái que.

Ông Hai biết chuyện. Ông Hai đứng ra. Ông Hai bỏ ba chục lạng bạc cho nhà hàng cá thuốc men, bảo nhà ấy viết giấy bãi nại. Nhưng trước đó, ông Hai bắt thằng Tý viết một tờ nhận tội, kể rõ đêm ấy say thế nào, đánh xe thế nào, điểm chỉ, rồi ông Hai cất đi.

– Ông Hai bảo, – ông Đắc nói, – giữ tờ ấy cho chắc, nhỡ nhà hàng cá đổi ý.

– Rồi đến tháng Giêng, chú cháu cần ông làm một việc, – Khê Vân nói.

Ông Đắc gật đầu. Ông không ngẩng lên.

Cuối tháng Giêng, ông Hai gọi ông vào thư phòng. Trên bàn là tờ nhận tội của thằng Tý. Ông Hai không đe dọa câu nào. Ông Hai chỉ đặt tờ giấy ấy lên bàn, rồi nói việc.

Đêm mồng ba tháng Hai, khi ba mươi hộp Tịnh Đàn nằm trên bàn thờ nhà họ Phương chờ khấn tổ, ông Đắc vào nhà thờ với Tạ Lũy. Ông mang theo sáu trăm nén hương trong một cái bao tải. Ông mở từng hộp, rút hai mươi nén ra, đặt hai mươi nén khác vào, rồi niêm sáp lại bằng con dấu Phương Ký, thứ mà thợ cả nào của họ Phương cũng giữ một cái để niêm hàng.

– Ba mươi hộp, – ông nói. – Một canh rưỡi. Tôi làm nhanh lắm, cô ạ. Tay tôi quen.

Giọng ông vỡ ra ở chữ cuối.

– Sáu trăm nén ấy ở đâu ra?

– Xưởng Kiều Thịnh làm. Bột thì có người mang từ Vạn Sa lên. Mười ngày se, phơi, nhuộm chân đỏ. Tôi không làm. Tôi chỉ tráo.

– Còn hương của cháu? Sáu trăm nén Tịnh Đàn?

Ông Đắc chỉ ra phía bếp, rồi lại cúi xuống.

– Tạ Lũy mang đi đốt. Ngay đêm ấy. Tôi đứng nhìn. Thơm cả cái xóm.

Khê Vân ngồi im. Nàng thấy hai tay mình đang nắm chặt mép bàn, chặt đến mức đầu ngón tay trắng bệch.

Mười một ngày ngồi bên cối. Từng chỉ trầm, từng chỉ quế. Nắm bột bời lời khô tới mức bóp không dính tay. Đốt ở một góc bếp nào đó, trong một đêm, mà nàng không hề hay biết.

– Ông biết cháu sẽ bị đuổi, – nàng nói. Giọng nàng rất khẽ, khẽ đến mức chính nàng cũng ngạc nhiên. – Ông biết người ta sẽ đổ cho cháu. Ông biết mà vẫn làm.

– Tôi biết, – ông Đắc nói.

– Rồi ông còn điểm chỉ vào tờ khai. Đêm mồng chín tháng Hai. Cháu ngồi chép phương. Ông biết cháu chưa bao giờ phải chép một chữ nào.

– Tôi biết.

– Ông dạy cháu vót tăm từ năm cháu chín tuổi.

Ông Đắc ngẩng lên. Lần đầu tiên từ khi nàng bước vào, ông nhìn thẳng vào mắt nàng. Mắt ông đục và đỏ, nước mắt chảy xuống theo những nếp nhăn, không lau.

– Cô cả, – ông nói. – Cô cho tôi hỏi một câu. Cô còn giữ nén hương nào trong mẻ Tịnh Đàn năm ngoái không?

Nàng không trả lời. Nàng đưa tay vào trong vạt áo, lấy ra mảnh lụa bọc nén hương lưu. Nàng mở lụa, đặt nén hương lên bàn, giữa hai người.

Ông Đắc nhìn nén hương, rồi cầm lên bằng hai ngón tay run rẩy. Ông lật lại. Nhìn chân tăm. Vát xéo một nhát, nhọn như ngòi bút.

– Hương xưởng Kiều Thịnh, – ông nói chậm, – vót bằng dao bàn. Một người ngồi một ngày cắt được ba nghìn cây. Cắt ngang. Chân bằng. Ông Hai không biết chuyện ấy. Ông Hai quản xưởng hai mươi năm, nhưng ông Hai chưa bao giờ cầm con dao vót. Ông Hai chỉ dặn tôi: đêm ấy, trước khi bỏ vào hộp, ông vát lại chân cho giống. Sáu trăm cây, một canh giờ là xong.

Ông đặt nén hương xuống bàn, rất nhẹ.

– Tôi không vát, – ông Đắc nói. – Tôi nói với ông Hai là tôi vát rồi. Ông Hai không mở hộp ra xem. Hộp niêm rồi, mở ra thì phải niêm lại, ông Hai sợ có vết. Sáu trăm nén hương nằm trong ba mươi cái hộp có dấu Phương Ký, chân bằng như cái thớt. Cả kinh thành chỉ có xưởng Kiều Thịnh cắt chân như thế.

Khê Vân nhìn ông. Nàng không nói được gì.

– Tôi nghĩ, – ông nói, – nếu trên đời này có một người nhìn ra, thì chỉ có cô. Cô cầm nén hương nào lên cũng sờ chân tăm trước. Thói quen từ năm chín tuổi. Tôi dạy cô thế.

Nàng quay lại nhìn con dao trên tường. Năm chín tuổi, nàng ngồi trên cái ghế đẩu ở góc xưởng Gò Sậy, chân không chạm đất, vót hỏng không biết đến cây thứ bao nhiêu, bật khóc. Ông Đắc không dỗ. Ông chỉ cầm tay nàng, đặt lưỡi dao nghiêng, và nói: "Cô nhớ cho. Hương nhà mình, cầm lên là phải biết ngay của nhà mình. Không cần nhãn, không cần dấu. Nhìn cái chân là biết." Rồi ông bỏ tay ra, để nàng tự vát. Cây ấy, chân vát gọn. Ông gật đầu, chỉ thế, rồi đi chỗ khác.

Nàng tưởng đó là một câu dạy nghề. Hóa ra, mười hai năm sau, nó là một câu dặn.

– Cháu không được nhìn, – nàng nói. Giọng nàng run. – Người bộ Lễ chỉ mang về ba cái đầu hương gãy. Phần chân nằm trong đỉnh đồng ở Thái miếu. Quan Lang trung niêm phong cả đỉnh, cả số hương còn lại. Không ai được động vào.

– Tôi biết, – ông Đắc nói. – Niêm phong rồi thì nó vẫn còn đó. Không ai đốt được, không ai vát lại được.

Ông đưa tay lên lau mặt, lần đầu tiên.

– Tôi chỉ làm được đến thế thôi, cô cả. Tôi hèn. Tôi không dám cãi ông Hai, không dám để thằng Tý đi đày. Nhưng tôi không để cho cái hương ấy giống hương nhà mình. Một cây cũng không.

Ngoài mương, con ếch vẫn kêu. Trời tối hẳn. Ông Đắc đứng dậy thắp đèn, cái lưng còng in bóng lên vách đất, to và đen.

Khê Vân ngồi nhìn cái bóng ấy. Nàng nghĩ đến dì Thoa đứng ở góc hiên đêm mồng ba, bưng bát thuốc, nhìn thấy cái lưng này. Nghĩ đến chính mình, ngồi giữa chái bà Rạng, nói to: không phải ông Đắc. Cả xưởng ai cũng có thể làm, trừ ông Đắc.

Nàng đã đúng một nửa. Ông Đắc là người tráo. Và ông Đắc cũng là người duy nhất trong cả câu chuyện này đã để lại cho nàng một lối ra.

– Ông, – nàng nói. – Ngày hai mươi tháng Chạp, ở sân bộ Lễ, ông đứng ra nói lại những gì ông vừa nói với cháu.

Ông Đắc quay lại. Ngọn đèn trong tay ông rung lên.

– Không được, cô cả.

– Ông nói ông muốn để lại một lối ra cho cháu. Lối ra ấy chỉ mở được khi có người nói nó là của ai.

– Tôi nói ra thì tôi nhận tội tráo hương Thái miếu. Tôi già rồi, chết cũng được. Nhưng ông Hai sẽ mang tờ nhận tội của thằng Tý lên phủ ngay hôm ấy. Nhà hàng cá đã bãi nại, nhưng tờ nhận tội vẫn còn, quan phủ muốn xử lại thì xử. Thằng Tý sẽ đi đày. Rồi ai nuôi nó? Ai đón nó về? – Ông lắc đầu, rất chậm. – Không được. Cô đánh tôi, chửi tôi, kiện tôi lên quan, tôi chịu. Nhưng tôi không đứng ra được.

Khê Vân không nài thêm. Nàng biết cái giọng ấy. Đó là cái giọng ông đã dùng năm nàng chín tuổi, khi nàng khóc đòi vát hai nhát cho dễ: không được. Một nhát thôi.

Nàng gói nén hương lưu vào lụa, cất vào vạt áo, đứng dậy.

Rồi nàng lấy trong tay nải ra một bó hương Khê Vân nhỏ, rút một nén, cắm vào bát hương trên bàn thờ bà Đắc, châm lửa. Ông Đắc đứng nhìn. Mùi lá bưởi bay lên trước, rồi đến trầm rễ, chậm và sâu. Ông cúi xuống, theo thói quen bốn mươi năm, đưa ngón tay chạm vào chân tăm. Vát xéo. Ông đứng im như thế, ngón tay đặt trên chân hương, không nói gì.

Ra đến cửa, ông Đắc gọi nàng lại.

– Cô cả.

Nàng quay lại. Ông đứng giữa nhà, ngọn đèn trên tay, cái bóng to đen đè lên bàn thờ bà vợ.

– Từ tháng Chín, ông Hai đưa tôi sang xưởng Kiều Thịnh, – ông nói. – Để dạy thợ bên ấy làm hương cho giống hương Phương Ký. Hương thử năm nay của Phương Ký, mười hộp nộp bộ Lễ, là xưởng Kiều làm, tôi đứng trông. Ông Hai bảo tôi dặn thợ vát chân.

Ông dừng lại.

– Tôi không dặn, – ông nói. – Hương Phương Ký năm nay đi thi, cũng cắt chân bằng.

— Hết chương 15 —