Hai bát tro ở công đường

Chương 10: Hai bát tro ở công đường

Công đường châu Vạn Sa sáng hai mươi lăm tháng Tám đông như phiên chợ.

Người ta đứng chật cả sân, chen ra tận cổng. Dân ghe, dân chài, đàn bà xóm Cối, đàn bà xóm Đình. Ông Lò đứng hàng đầu, tay chống nạnh. Bà Rạng đứng sát cột hiên, thằng Cò len được vào tận chân bậc thềm. Cụ Chánh Bạ mới khỏi ốm, chống gậy đến muộn, người ta phải dạt ra cho cụ vào.

Quan Tri châu Ông Thế Bình ngồi sau án thư, bốn mươi tuổi, mặt tròn, cặp mắt nhỏ hơi xếch, người ta bảo quan chậm chạp nhưng không ăn tiền. Hai bên án là hai người lính cầm roi, một viên thư lại ngồi ghi.

Bên nguyên, chú hai không tới. Ngồi ở đó là Tạ Lũy, áo lụa nâu, khăn xếp, và một thầy kiện từ kinh xuống, mặt trắng, râu ba chòm, tay cầm cái quạt lông.

Bên bị là Khê Vân, đứng một mình. Vú Nhót xin đứng cạnh, quan không cho.

Thầy kiện đọc đơn trước. Giọng ông ta trơn như dầu, đọc đến đâu ngừng đến đấy cho người nghe kịp ngấm. Bí phương ba đời. Đứa con bị xuất tộc. Đêm mồng chín tháng Hai, chép trộm trong gian pha hương. Rồi đem ra bán, lấy cả cái mùi của Phương Ký để lừa thiên hạ. Đọc xong, ông ta đặt lên án thư hai bó hương.

– Bẩm quan. Bó bên trái là hương Tịnh Đàn của Phương Ký, mua ngay tại hiệu ở phố Trầm Thủy. Bó bên phải là hương người này bán cho chùa Vân Thê dịp rằm tháng Bảy, người nhà nguyên đơn đã mua lại từ nhà chùa. Xin quan ngửi thử.

Quan Tri châu cầm từng bó lên ngửi. Ngửi lâu. Rồi quan đưa cho viên thư lại ngửi. Viên thư lại ngửi, gật gù.

– Có giống, – quan nói. – Giống lắm.

Cả sân xôn xao. Ông Lò nói to một câu gì đó, người xung quanh cười.

– Còn có tờ khai của thợ cả Lư Đắc, người đã làm cho Phương Ký bốn mươi năm, – thầy kiện nói, giở tờ giấy có dấu điểm chỉ son đỏ, giơ lên cho cả sân thấy. – Chính mắt ông ấy thấy.

Quan quay sang Khê Vân.

– Người đàn bà kia. Cô có gì nói?

Khê Vân bước lên một bước.

– Bẩm quan, cháu xin nói ba điều.

– Nói.

– Điều thứ nhất. Đêm mồng chín tháng Hai, cháu ở trong phủ họ Phương, không ra khỏi cửa. Từ ngày mồng bảy, bà nội cháu đã cấm cháu bước chân vào xưởng Gò Sậy, trước mặt mười bốn người trong họ. Xưởng Gò Sậy ở ngoài cửa Bắc kinh thành, đêm đi phải qua cổng thành. Cháu xin quan cho hỏi người gác cổng Bắc đêm ấy.

Thầy kiện phe phẩy quạt.

– Bẩm quan, cổng thành mỗi đêm có trăm người qua lại, lính gác nào nhớ. Còn bà nội nguyên đơn cấm thì cấm, người ta lén đi thì ai biết.

– Điều thứ hai, – Khê Vân nói, như không nghe thấy. – Ông Đắc khai thấy cháu chép phương. Cháu xin quan cho gọi ông Đắc lên công đường, đứng trước mặt cháu mà khai lại.

– Ông Đắc sáu mươi ba tuổi, đau lưng, không đi xa được, – thầy kiện nói. – Tờ khai có điểm chỉ, có thư lại phường Trầm Thủy chứng thực. Theo lệ, thế là đủ.

Quan Tri châu gật đầu. Theo lệ, thế là đủ.

Khê Vân im một lúc. Rồi nàng nói tiếp, giọng không đổi:

– Điều thứ ba. Cháu xin quan cho hai bát tro, và một cây đèn.

Quan nhìn nàng. Rồi quan ra hiệu cho lính mang lên.

Hai bát tro đặt cạnh nhau trên án. Khê Vân rút từ bó Phương Ký một nén, từ bó của mình một nén, cầm mỗi tay một nén giơ lên cho quan thấy, rồi cắm vào hai bát, châm lửa, thổi tắt.

Lúc rút nén Phương Ký ra khỏi bó, ngón tay nàng chạm vào chân tăm. Chân tăm bằng. Cắt ngang một nhát, phẳng lì.

Nàng khựng lại một thoáng. Không ai để ý. Hương Phương Ký ba đời chân vát. Thứ hương đang nằm trên án thư này, dán nhãn Phương Ký, mua ở hiệu phố Trầm Thủy, không ra từ xưởng Gò Sậy. Dì Thoa đã nói: hương mua ngoài về, nhuộm chân, đóng hộp. Nàng ghi điều ấy vào đầu, rồi tạm để nó sang một bên.

Hai sợi khói bốc lên.

– Bẩm quan, – nàng nói. – Quan ngửi đầu tiên là ngửi bó hương lạnh. Hương lạnh thì mùi gì cũng na ná nhau, như hai cái áo cất chung một rương. Xin quan ngửi khói.

Quan Tri châu cúi xuống bát bên trái. Rồi bát bên phải. Rồi bát bên trái lần nữa.

– Bát bên phải có mùi… chua chua, – quan nói. – Không. Không phải chua. Thơm như vỏ quả gì đó.

– Bẩm quan, vỏ bưởi. Bưởi đào ở xóm Đình Vạn Sa, cây ông ngoại cháu trồng. Phương Ký ba đời chưa bao giờ cho vỏ bưởi vào hương thờ. Còn bát bên trái, quan ngửi kỹ, có một mùi ngòn ngọt như sữa, nằm dưới mùi trầm. Đấy là đàn hương. Hương Tịnh Đàn của họ Phương phải có đàn hương, vì thế mới gọi là Tịnh Đàn. Hương cháu không có. Đàn hương phải mua từ các nhà buôn phương Nam ở kinh thành, Vạn Sa không có ai bán.

Quan lại cúi xuống ngửi. Cả công đường im phăng phắc. Hai sợi khói vẫn bay lên song song, một sợi ngọt, một sợi sáng.

Thầy kiện cười khẩy.

– Bẩm quan, thêm một thứ, bớt một thứ, thì cái gốc vẫn là của người ta. Như người ăn trộm cái áo rồi đơm lại hàng khuy, áo vẫn là áo ăn trộm.

– Thế thì, – Khê Vân quay sang ông ta, lần đầu tiên, – xin thầy đọc cho quan nghe cái áo ấy.

– Cái gì?

– Phương hương Tịnh Đàn. Bí phương ba đời họ Phương mà thầy bảo cháu chép trộm. Một cân bột thì mấy chỉ trầm, mấy chỉ đàn hương, mấy chỉ quế, quế gì, quế chi hay quế vỏ, hồi rang hay hồi sống, bời lời bao nhiêu phần, trộn với nước gì. Thầy đọc ra, rồi cháu đọc phương của cháu, quan đặt hai cái cạnh nhau. Giống bao nhiêu phần, quan tự xem.

Thầy kiện há miệng ra, rồi ngậm lại. Ông ta quay sang Tạ Lũy. Tạ Lũy nhìn xuống đất.

– Bí phương thì làm sao đọc ra giữa công đường được, – thầy kiện nói, giọng đã kém trơn. – Đọc ra thì hết bí.

– Không cần đọc to, – quan Tri châu nói chậm rãi. Lần đầu tiên quan có vẻ thích thú. – Viết ra giấy, gấp lại, đưa riêng ta xem. Người đàn bà này cũng viết phương của cô ta ra một tờ khác. Ta đối chiếu, không ai biết.

Tạ Lũy đứng dậy, cúi gập người, nói nhỏ vào tai thầy kiện. Thầy kiện nghe xong, mặt đanh lại.

– Bẩm quan, phương hương là của gia chủ. Nguyên đơn hôm nay không mang theo.

– Nguyên đơn kiện người ta trộm phương, – quan nói, – mà không biết phương của chính mình?

Có tiếng cười khúc khích ở cuối sân. Lần này không phải ông Lò cười.

Khê Vân đứng im. Nàng biết vì sao chú hai không viết được. Phương Ký có hơn trăm phương hương, phương nào cũng chỉ người giữ phương biết đủ. Ba đời nay, người giữ phương là đàn bà nhà họ Phương: bà cố, rồi bà nội, rồi mẹ nàng, rồi đến nàng. Bà nội già rồi, mắt kém, mũi kém, không còn nhớ. Chú hai quản xưởng hai mươi năm, nhưng chưa bao giờ được bước vào gian pha. Chú biết cách se, cách phơi, cách bán. Chú không biết cách pha.

Quan Tri châu gõ cái thẻ gỗ xuống án.

Quan xử. Nguyên đơn không đưa ra được phương hương để đối chiếu, nên không đủ cớ nói bị đơn ăn trộm. Tờ khai của người làm chứng có điểm chỉ, nhưng người làm chứng không đến, ngày giờ khai lại trùng lúc bị đơn đã bị cấm vào xưởng, quan chưa tin hẳn. Đòi năm trăm lạng, bác. Niêm phong, dỡ.

Cả sân ồ lên. Bà Rạng giơ nắm tay lên trời. Thằng Cò nhảy cẫng.

– Nhưng, – quan nói tiếp, giọng to lên, và cả sân lại im. – Bị đơn học nghề trong nhà họ Phương từ thuở bé, mùi hương làm ra có giống mùi hương Phương Ký bảy phần, cái đó ta ngửi thấy, cả công đường ngửi thấy. Thế nên ta phán thêm. Từ nay bị đơn không được gọi hương mình là Tịnh Đàn, không được nói là hương họ Phương, không được làm thứ hương nào mà người ngửi lẫn được với hương Phương Ký. Nếu họ Phương kiện lần nữa, mang được phương đến, đối chiếu ra giống, thì bị đơn chịu tội, ta không xử nhẹ.

Khê Vân cúi đầu. Thắng một nửa. Nàng biết như thế là đã khá.

Khi lính đi dỡ niêm phong, nàng xin gặp riêng quan Tri châu. Quan cho nàng vào nhà sau, ngồi uống chè với nàng, như người hiếu kỳ muốn biết thêm.

– Cháu xin quan một việc, – nàng nói. – Trong đồ niêm phong của cháu có một hũ sành đựng bột bời lời có mùi chua. Cháu xin quan đừng trả lại cho cháu. Xin quan giữ trong kho nha môn, niêm phong như cũ.

Quan Tri châu nhướng mày.

– Người ta xin quan trả đồ. Cô lại xin quan giữ đồ.

– Vì có người muốn hũ bột ấy biến mất, – Khê Vân nói. – Ở chỗ cháu, nó không an toàn. Ở kho quan, có giấy niêm của quan, không ai dám đụng vào.

Quan Ông Thế Bình nhìn nàng một lúc lâu, cái nhìn của một người làm quan mười năm ở một châu có bến sông, quen nghe người ta nói nửa câu.

– Hũ bột ấy là gì?

– Bẩm quan, bây giờ cháu chưa nói được. Đến lúc nói được, cháu sẽ đến đây nói đầu tiên.

Quan uống hết chén chè, đặt xuống.

– Được. Ta giữ. Nhưng đến lúc cô muốn lấy ra, cô phải kể cho ta nghe trọn vẹn.

Lúc nàng ra khỏi cổng nha môn thì đã xế chiều. Người ta tản gần hết. Bà Rạng với thằng Cò đi trước về bến chuẩn bị nấu cơm mừng. Đinh Khoan đứng chờ dưới gốc gạo, không nói gì, chỉ gật đầu khi thấy nàng.

Nàng đi được mấy bước thì có tiếng chân lệch nhịp sau lưng, một bước nặng một bước nhẹ, như người đau gối trái.

Tạ Lũy đi ngang qua nàng, không dừng lại, không quay đầu. Chỉ có giọng hắn thấp xuống, đủ cho một mình nàng nghe:

– Cô cả. Ông Hai nhắn cô một câu. Tháng Chạp năm nay, đừng có mặt ở kinh thành.

Rồi hắn đi thẳng xuống bến, nơi chiếc thuyền khoái mui đen đang chờ.

Khê Vân đứng lại giữa đường. Tháng Chạp. Ngày hai mươi tháng Chạp, bộ Lễ mở cuộc thử hương, ai đứng đầu thì năm sau treo bảng Ngự hương.

Chú hai sợ nàng có mặt ở đó.

Đêm ấy, khi cả chái đã ngủ, nàng lấy cái hộp gỗ ra, mở nắp, đặt cái đĩa đồng của mẹ lên chiếu trước mặt. Đoạn tàn cong nằm đó, lặng im trong lớp tro.

– Mẹ, – nàng nói khẽ. – Con không dùng phương của mẹ nữa.

Rồi nàng ngồi yên rất lâu, cho đến khi ngọn đèn dầu cạn.

— Hết chương 10 —