Bốn sào ruộng nhà họ Phù

Chương 9: Bốn sào ruộng nhà họ Phù

Bốn sào ruộng nhà họ Phù nằm ở cuối cánh đồng dưới trấn, sát bờ suối, chỗ đất thấp nhất, nước về sớm nhất. Cha Lịch mua nó bằng tiền dành dụm mười năm làm thư lại. Năm Lịch mười bốn tuổi, cha mất, mẹ cậu ra đồng cấy một mình, cậu đi học ở lớp cụ Tô về thì ra tát nước, em gái Hoa mới lên chín thì ngồi trên bờ trông nón.

Hai năm trước, Hoa ốm. Một trận sốt rét ác tính, rét run cầm cập giữa trưa tháng Sáu, rồi sốt li bì, nói mê. Thầy lang trong trấn lắc đầu. Phải mời thầy thuốc dưới phủ lên, phải mua vị thuốc mà chỉ hiệu thuốc dưới phủ mới có. Mẹ Lịch mang văn tự ruộng xuống Tăng Ký.

Hoa khỏi. Ruộng thì không về.

– Năm đầu mẹ con trả lãi bằng thóc, – Lịch kể, vẫn quỳ giữa những mảnh chén vỡ. – Đong bằng cái đấu thu ấy, quan ạ. Bao nhiêu cũng không đủ. Năm thứ hai, con được vào nha làm chân chép sổ, có lương, mẹ con mừng lắm, tưởng trả được. Nhưng lãi đã to hơn cả gốc.

Chẩn cúi xuống, nhặt từng mảnh sành bỏ lên bàn. Rồi anh kéo cậu đứng dậy, ấn cậu ngồi lại vào ghế.

– Ai bảo cậu làm?

– Quách Ba. Em ruột Quách Tư.

Hôm sau phiên xử hai cái đấu, Quách Ba chờ Lịch ở đầu ngõ nhà cậu lúc tối mịt. Hắn không dọa, không quát. Hắn chỉ đưa cho cậu xem tờ văn tự cầm ruộng, có dấu điểm chỉ của mẹ cậu, rồi nói chủ Lộc có người họ hàng làm ăn dưới phủ thành đang cần một đứa con gái mười lăm tuổi về giúp việc nhà. Nếu cậu Lịch bận quá không giúp được chủ Lộc, thì chủ Lộc đành nhờ cái Hoa giúp vậy.

– Hắn bảo con chỉ cần kể lại mọi việc quan làm. Quan gặp ai, quan viết gì, quan đi đâu. Con kể chuyện quan gửi công văn xin phủ khám kho. Con kể ngày phủ trả lời. Con... – Lịch nuốt nước bọt. – Hôm quan dặn con mang cơm rượu lên cho anh Pò anh Đăm, con kể cho Quách Ba. Hôm sau hắn đưa cho con ba bầu rượu, bảo cứ mang lên, đừng nếm.

– Ba đêm ấy cậu ở đâu?

– Con đứng ở chân dốc bến Sau, chỗ lối bờ sông rẽ lên. Canh đường. Có ai từ trấn lên thì con huýt sáo. Ba đêm không có ai lên. Đêm mồng Chín xong việc, con phải xuống bến báo cho Quách Ba biết là trên gò đã dọn sạch. Hắn bắt con phải tự xuống tận nơi, tận mắt, để con không bao giờ nói được là con không biết.

Chẩn im lặng một lúc.

– Còn anh Mộc?

Lịch ngẩng lên. Lần đầu tiên từ lúc quỳ xuống, mặt cậu có một vẻ khác, không phải sợ, mà là đau.

– Con không biết, quan ạ. Con thề con không biết. Con cứ tưởng anh ấy chết vì nợ cờ bạc, như Quách Tư khai. Đến hôm quan dặn mang rượu lên gò, con kể với Quách Ba rồi, tối ấy con mới sợ, con định thôi, không làm nữa. Con đi gặp Quách Ba để nói. Hắn bảo con, giọng hắn bình thường lắm, như nói chuyện trời mưa: thằng Mộc nó cũng bảo không làm nữa đấy.

Ngọn đèn trên bàn cháy lụi dần. Chẩn khêu bấc lên. Anh nhìn cậu thư lại trẻ, chữ đẹp nhất lớp cụ Tô, người đã chép cho anh không sót một câu suốt một tháng nay, người ba đêm liền đứng ở chân dốc bến Sau huýt sáo canh đường cho kẻ đã giết Hà Văn Mộc.

– Cậu biết tội cậu nặng thế nào không?

– Con biết.

– Biết thì tốt. – Chẩn đặt hai tay lên bàn. – Bây giờ tôi nói, cậu nghe cho kỹ. Tôi không bắt cậu.

Lịch ngớ ra.

– Tôi bắt cậu thì sáng mai cả trấn biết. Quách Ba biết. Chủ Lộc biết tôi đã biết chuyện ván sàn, chuyện thóc chiêm, chuyện cậu. Lúc ấy họ sẽ làm gì với mẹ cậu và cái Hoa, tôi không giữ được. Cậu cứ đi làm như mọi ngày. Cứ chép sổ cho tôi như mọi ngày. Cứ gặp Quách Ba như mọi tối.

– Quan... quan không phạt con?

– Phạt chứ. – Chẩn nói. – Nhưng chưa phải bây giờ. Bây giờ cậu là người duy nhất trong châu này đứng được ở giữa hai bên. Từ hôm nay, cái gì cậu mang đến cho Quách Ba, là tôi đưa cho cậu. Cái gì Quách Ba nói với cậu, cậu mang về cho tôi.

Lịch ngồi im rất lâu. Rồi cậu cúi đầu, lạy một lạy.

– Con xin vâng.

– Một điều nữa. – Chẩn nhìn thẳng vào mắt cậu. – Quách Ba có nói với cậu, sau khi kho đã đầy, chủ Lộc định làm gì với chín trăm bao thóc ấy không? Ông ấy không thể để nó nằm trong kho mãi. Đấy là vốn liếng của ông ấy cả một mùa.

Lịch gật.

– Hắn có nói, lúc say. Hắn bảo chủ tính rồi. Quan châu ký xong thì sang tháng Bảy, phủ sẽ cho kho Hạ Lũng đổi thóc sớm, viện cớ thóc để lâu sợ ẩm mùa mưa. Đổi thóc thì kho mở, thóc của chủ Lộc bán ra lại cho chủ Lộc, ghi sổ một giá, trả một giá. Như mọi năm, chỉ sớm hơn hai tháng. Lúc ấy thì sạch sẽ, không ai nói gì được.

– Phủ sẽ cho, – Chẩn nhắc lại. – Ai bảo phủ sẽ cho?

– Hắn không nói. Hắn chỉ bảo, người trên đã hứa.

Chẩn cho Lịch về. Cậu đi rồi, anh ngồi lại một mình đến khuya. Anh lấy mảnh giấy, vẽ cái kho gò Mít, vẽ cái cửa trước niêm ấn phủ, vẽ mấy tấm ván sàn phía sau. Anh nghĩ đến những gì mình có trong tay. Một túi trấu cát của người chết. Lời khai của Ngoạn, của Lịch. Vết đinh mới dưới sàn. Cát vàng ở bến Sau. Hai đĩa thóc, một hạt tròn, một hạt dài. Nghĩ xong, anh hơ tờ giấy lên ngọn đèn, đợi nó cháy hết mới thôi.

Những thứ ấy đủ để anh biết sự thật. Không đủ để anh nói ra. Phủ vừa ký chứng kho đủ. Ông Thông phán vừa đứng trên bậc đá ong mắng anh trước cả trấn. Bây giờ anh gửi công văn xuống phủ bảo rằng chín trăm bao thóc ông ấy vừa đếm là thóc mượn, thì công văn ấy sẽ nằm ở đâu? Trên bàn Tri phủ. Rồi sẽ đi đâu? Anh không biết.

Anh cầm lại bản sao lời phê của ông Nghiêm Cảnh. Kho đủ số, thóc tốt. Có dấu phủ, có chữ ký.

Anh đọc đi đọc lại câu ấy.

Rồi anh bật cười một mình trong căn phòng vắng, tiếng cười khẽ đến mức con mèo nằm dưới gầm bàn cũng chỉ vểnh một bên tai.

Kho đủ số. Thóc tốt. Phủ đã nói thế, đã viết thế, đã đóng dấu thế.

Ngoài kia, mười bốn bản trong châu đang giáp hạt. Từ hôm xử vụ hai cái đấu, những người mang văn tự lên nha để tính lại nợ đã kể cho anh nghe đủ: nhà nào ăn cháo loãng, nhà nào đào củ mài, nhà nào bán con trâu. Lúa nương còn ba bốn tháng nữa. Theo lệ của triều, kho nghĩa thương lập ra chính là để làm việc này: năm giáp hạt dân đói, quan sở tại làm sớ xin mở kho, cho dân vay thóc không lấy lãi, mùa gặt trả lại bằng thóc mới. Trong bài văn thi Hội của anh, bài văn cụ Tô đọc ba lần, anh đã viết đúng điều ấy, viết bằng những chữ quê mùa nhất.

Mười năm nay kho gò Mít không mở cho ai vay. Sáu năm nay, kho chỉ có trấu với cát. Bây giờ thì khác. Bây giờ kho có chín trăm bao thóc chiêm tốt, phủ đã chứng. Chủ Lộc muốn kho đầy. Thì kho đầy.

Anh trải giấy, mài mực, viết suốt đêm.

Sáng mười hai tháng Sáu, một tờ sớ dài gửi đi phủ Tĩnh Biên. Tờ sớ không nhắc một chữ nào đến trấu cát, ván sàn, thóc chiêm. Nó chỉ kể đói. Mười bốn bản, tên từng bản, số hộ đã hết thóc, số hộ đang ăn củ, số trâu đã bán. Rồi nó viết: kho nghĩa thương gò Mít hiện có một nghìn hai trăm mười hộc, đã được quan Thông phán phủ khám ngày mồng Mười tháng này, chứng là đủ số, thóc tốt. Thóc tốt mà để trong kho giữa mùa mưa thì sợ ẩm. Dân đói mà kho đầy thì trái với phép lập kho. Xin phủ cho mở kho, cho dân vay không lãi, mùa gặt trả thóc mới. Hạ quan xin chịu trách nhiệm thu đủ.

Sớ ấy anh không đưa Lịch chép. Anh tự viết, tự đóng ấn, tự gắn xi ống tre. Anh giao cho người lính trạm, dặn đưa tận tay quan Thông phán Nghiêm Cảnh, người đã ký chứng kho, chứ không đưa qua thư lại phủ.

Chiều hôm ấy, anh đưa cho Lịch một chuyện để mang đến cho Quách Ba. Quan châu từ hôm khám kho thì buồn bã, ít nói, đóng cửa phòng cả ngày. Quan châu đã viết thư về kinh, hỏi một người quen ở bộ Lại xem có cách nào xin đổi về xuôi.

Lịch nhận lời, đi. Cũng chiều ấy, Chẩn nhờ cô Na một việc. Bà nội cô mắt kém, cần người đỡ đần. Cô cứ nói với cả trấn là cô thuê cái Hoa nhà họ Phù lên Nà Rào phụ việc hái thuốc, sắc thuốc, ăn ở luôn trên ấy, tháng trả ba tiền. Cô Na nhìn anh, hiểu ngay, gật đầu. Hai hôm sau, cái Hoa đeo một cái tay nải nhỏ theo cô Na lên bản. Người trong trấn bảo nhà họ Phù nghèo quá, phải cho con gái đi làm thuê.

Gần nửa đêm cậu về, đứng ngoài cửa phòng gõ ba tiếng nhẹ như đã hẹn. Chẩn mở cửa.

– Quách Ba cười, – Lịch nói khẽ. – Hắn bảo: biết ngay mà. Quan non thì một lần là gãy.

– Hắn còn nói gì?

– Hắn bảo con, mồng Một tháng Bảy, ghe Tăng Ký dưới phủ lên. Chủ Lộc đã hẹn bán chín trăm bao thóc chiêm ấy cho một lái buôn dưới xuôi, giao trước rằm tháng Tám. Tiền cọc nhận rồi. – Lịch ngừng lại, nhìn Chẩn. – Quan ơi, nếu phủ cho đổi thóc sớm như hắn nói, thì chỉ chưa đầy một tháng nữa là kho mở, thóc ra hết. Lúc ấy mình còn gì trong tay nữa?

Chẩn nhìn ra ngoài trời đêm. Trăng mười hai đã lên quá ngọn khế, gần tròn, soi sáng cả sân nha.

– Thế thì mình phải nhanh hơn tháng Bảy, – anh nói.

— Hết chương 9 —