Thóc nương về kho

Chương 20: Thóc nương về kho

– Năm đấu! Bản Sán Pài, nhà bà Tẩn Mẩy, năm đấu!

Anh Pò đứng ở cửa kho gò Mít, tay cầm cái đấu gỗ mít có dấu phủ, giọng oang oang như người rao chợ. Từ hôm được cử làm thủ kho, anh nói tiếng Kinh trôi hơn hẳn, chỉ có điều nói câu nào cũng to như đang gọi người bên kia suối.

Bà cụ người Dao lưng còng đổ gùi thóc ra cái nong trước cửa kho. Thóc nương, hạt tròn, mập, vàng sẫm, còn thơm mùi nắng. Anh Pò đong năm đấu, gạt bằng miệng, đổ vào bao. Lịch ngồi ở cái bàn kê dưới mái kho, ghi vào sổ. Bà cụ ấn ngón tay cái vào hộp mực đỏ, ấn xuống trang giấy, rồi đứng nhìn bao thóc của mình được khiêng vào kho, nhìn mãi, như nhìn đứa con đi lấy vợ.

Tháng Mười. Mùa gặt lúa nương đã xong trên khắp các sườn đồi châu Hạ Lũng. Từ đầu tháng, người mười bốn bản lại lần lượt kéo về gò Mít, lần này không ôm thúng không, mà gánh, gùi, khiêng những bao thóc mới. Trả lại kho đúng số đã vay, đong bằng đúng cái đấu ấy, không lãi một hạt.

Có nhà trả thừa. Chị Ỏm ở Nà Pò gánh xuống mười đấu, trong khi chị chỉ vay tám. Lịch bảo chị gánh về hai đấu. Chị không chịu, bảo hai đấu ấy là để kho có thóc cho người khác vay năm sau. Thằng Phăn đi theo mẹ, đeo một cái gùi nhỏ xíu, trong gùi có đúng một đấu thóc nó tự tuốt. Chân nó vẫn đi đôi dép lính, giờ đã vừa khít.

Có nhà trả thiếu. Năm nay nương bản Khau Lả bị lợn rừng phá mất một góc. Anh Pò hỏi quan châu tính sao. Chẩn bảo ghi nợ sang năm, không tính lãi.

Chẩn đứng ở dưới chân bậc đá ong, nhìn người ta lên xuống. Áo nâu sờn khuỷu, nón lá. Anh đã thôi đội cái nón rách mép, vì mẹ anh nhất định không cho, bảo quan gì mà đội nón rách như ăn mày.

Mẹ anh vẫn ở Đá Ngựa. Bà bảo ở một mùa cho biết, rồi lại ở thêm một mùa nữa. Bà thuê một chỗ ngồi ngay đầu bến, cạnh quán mụ Khuyên, bán bánh đúc hai đồng một miếng. Mụ Khuyên mấy hôm đầu còn ngượng, không dám nhìn mặt bà, vì nhớ câu "trẻ thế thì biết gì mà làm quan". Đến hôm thứ ba thì hai bà đã ngồi chung một chiếu, chia nhau một ấm nước chè, kể chuyện con cái suốt buổi trưa. Giờ người ở bến bảo, muốn biết chuyện gì ở nha châu thì không phải hỏi lính, cứ ra đầu bến mà hỏi hai bà.

Tháng Chín, chỉ của triều đình về đến phủ Tĩnh Biên.

Tô Văn Hàn bị tước hết sắc phong, phẩm hàm, đày đi một trấn ven biển phía nam, nghìn dặm đường. Nhà cửa, ruộng vườn tịch biên, sung vào kho nghĩa thương châu Hạ Lũng để bù sáu năm thóc đã mất. Riêng lớp học, theo lời quan Thiêm sự xin, giao cho nha châu giữ, trẻ con trong trấn vẫn được học không mất tiền. Hàng ngày, sau giờ làm ở nha, Lịch sang đó dạy chữ. Bức chữ "thanh, thận, cần, nhẫn" vẫn treo trên vách. Lịch không gỡ xuống. Cậu bảo chữ thì không có tội.

Tăng Phúc Lộc bị tịch biên hiệu Tăng Ký, cùng dãy kho sau hiệu và mấy chiếc ghe. Tiền bán tài sản trả lại cho những người đã vay bằng đấu gian, phần còn lại sung vào kho. Ông ta bị giam ở phủ, chờ xử theo án đồng phạm làm chết người. Quách Tư, Quách Ba, Nông Văn Sầm, tên Nhỡ cũng vậy. Quan Thiêm sự đã gửi hồ sơ về triều, án của từng người còn chờ chỉ.

Tri phủ Vưu Khắc Hòa bị cách chức. Thông phán Nghiêm Cảnh tạm quyền Tri phủ. Tháng trước, ông ta gửi lên Hạ Lũng một lá thư ngắn, chỉ có hai dòng. Dòng thứ nhất báo đã nhận sổ kho mới. Dòng thứ hai: lần sau phủ khám kho, sẽ chui xuống gầm trước.

Bốn sào ruộng nhà họ Phù trả về cho mẹ Lịch, cùng với những ruộng gán nợ khác. Cái Hoa đã về nhà, nhưng cứ cách phiên chợ lại lên Nà Rào học bốc thuốc với cô Na. Lịch bị phạt một năm không lương, ba tháng lao dịch khiêng thóc ở gò Mít. Cậu khiêng không sót một ngày. Đôi vai trắng trẻo của người cầm bút giờ đã có hai vết chai đỏ.

Thầy Thông xin thôi việc. Quan Thiêm sự xét ông đã tự khai, lại giúp tra ra cả bọn, nên chỉ cách chức, phạt tiền, không bắt giam. Trước khi đi, ông ngồi ba ngày ở nha, cùng Lịch lập lại sổ kho từ đầu, từng hộc, từng bao, không một chữ thừa. Xong, ông đặt quyển sổ lên bàn Chẩn, vái một vái, rồi về. Giờ ông ở nhà, sáng nào cũng ra đầu bến ngồi uống nước chè ở chỗ hai bà, ngồi đến trưa, không nói gì nhiều. Thỉnh thoảng cái Gạo nhà chị Ngát chạy qua, ông lại móc trong túi áo ra một cái kẹo lạc.

Cái Gạo năm nay sáu tuổi, đi học ở lớp nhà họ Tô cũ. Đứa con gái đầu tiên trong trấn được đi học chữ. Chị Ngát nhận một chân nấu cơm cho lớp học, có lương tháng. Hôm đầu tiên con đi học, chị đứng ngoài hàng rào nhìn vào suốt buổi.

Còn ngỗ tác Bế Văn Khun, cùng chuyến chỉ tháng Chín có lời minh oan. Tên ông được ghi lại vào sổ nha châu, ở đúng trang năm Thuận Hữu thứ ba, cạnh dòng chữ cũ bị gạch. Cô Na không nói gì khi Chẩn đưa cho cô xem trang sổ ấy. Cô chỉ xin chép lại một bản, mang về Nà Rào đọc cho bà nội nghe. Bà nội mù lòa nghe xong, sờ mãi lên tờ giấy, bảo nghe đọc thì biết chữ đẹp.

Cô Na giờ có tên trong sổ chi của nha, chức danh do Chẩn tự đặt: người giúp việc khám nghiệm. Phủ chưa có lệ cho đàn bà làm ngỗ tác, nhưng quyền Tri phủ Nghiêm Cảnh đã phê vào bản trình: tạm cho, đợi có lệ. Ông Bàng ngỗ tác cũ vẫn chưa về. Nghe nói ông xin ở lại phủ luôn, bảo trên Hạ Lũng rừng thiêng nước độc.

Gần trưa, chị Ngát lên gò, cái Gạo lẽo đẽo theo sau, tay ôm một cái túi vải chàm nhỏ buộc miệng bằng sợi lạt.

Nhà chị không làm nương. Mùa đói chị vay kho ba đấu, mùa này chị đi gặt thuê cho người ta trên Nà Rào, được trả bằng thóc. Chị đổ thóc ra nong, anh Pò đong đủ ba đấu. Còn lại một ít, chị bốc vào cái túi vải nhỏ của con gái, buộc lại.

Chẩn nhận ra cái túi. Cái túi chị đưa anh hôm đám tang, trong đựng một nắm trấu với cát, mấy hạt thóc lép đen và mấy con mọt chết nằm ngửa. Tháng Bảy, khi hồ sơ đã gửi đi, anh đã trả lại chị.

– Con bé đòi mang lên, – chị Ngát nói, hơi ngượng. – Nó bảo túi của bố thì phải đựng thóc của bố.

Cái Gạo ôm cái túi vào ngực, ngước lên nhìn quan châu. Nó không cười, cũng không sợ, chỉ nhìn, nghiêm như người lớn.

– Thóc này của cháu à? – Chẩn ngồi xuống cho ngang tầm mắt nó.

Con bé gật đầu.

– Cháu cất đi. Sang năm có đói thì kho còn thóc.

Cái Gạo nghĩ một lúc, rồi gật đầu lần nữa, rất nghiêm. Chị Ngát nắm tay con dắt xuống dốc. Đi được một quãng, chị ngoái lại, nhìn lên cửa kho, nhìn những bao thóc nương đang được khiêng vào. Rồi chị đi tiếp, không ngoái lại nữa.

Chiều hôm ấy, khi người bản cuối cùng đã trả thóc và ra về, Chẩn đi vào trong kho.

Kho đã gần đầy. Lần này là đầy thật. Bao thóc nương xếp lớp lên tận xà, từ vách hậu ra đến gần cửa, mỗi hàng có một tấm thẻ tre ghi tên bản, ngày trả. Bảy tấm ván sàn sát vách hậu đã được thay bằng ván mới, đóng bằng đinh mới. Lần này người đóng là thợ của nha, có anh Pò đứng xem.

Mùi thóc mới trong kho không giống cái mùi hăng hắc như chiếu cói để lâu trong buồng kín, cái mùi anh đã ngửi thấy trong bát cơm đêm đầu tiên ở quán mụ Khuyên. Nó thơm như mùi rơm phơi trên sân đình sau mùa gặt.

Cô Na đi vào sau anh. Cô đứng ở lối đi hẹp giữa hai bức tường bao, ngẩng nhìn lên những hàng bao chất cao.

– Quan còn nhớ đĩa thóc hôm ấy không? – cô hỏi. – Một bên hạt tròn, một bên hạt dài.

– Nhớ.

– Bây giờ cả kho chỉ có hạt tròn.

Chẩn gật đầu. Ngoài cửa kho, nắng chiều đỏ rực trên đất gò, chiếu xiên vào tận lối đi giữa hai bức tường bao. Anh rút con dao nhỏ, rạch một đường ngắn ở góc một bao ở hàng thấp, bốc ra một nắm. Thóc nương hạt tròn, mập, nằm gọn trong lòng bàn tay. Anh nắm tay lại, thấy hạt thóc cấn vào lòng bàn tay.

Anh Pò từ ngoài cửa đi vào, tay cầm cây đèn dầu, định thắp cho quan châu xem. Ngọn đèn vừa hắt sáng lên lòng bàn tay Chẩn thì anh Pò kêu lên.

– Quan! Mọt!

Trên mép bao thóc vừa rạch, một con mọt nhỏ bò ra từ kẽ ván sàn sát vách hậu, chỗ ván cũ giáp ván mới. Nó đi chậm, hai cái râu nhỏ quơ quơ, ngập ngừng ở mép bao như đang ngửi.

– Để con lấy tro bếp rắc, – anh Pò cuống quýt. – Mới vào kho đã có mọt thì hỏng, quan ơi. Phủ mà xuống khám...

– Để nó đấy, – Chẩn nói.

Anh Pò khựng lại, cây đèn trong tay chao đi.

– Kho có thóc thật thì mới có mọt, – Chẩn nói. – Sáu năm nay nó đi đâu không biết. Giờ nó về.

Cô Na bật cười, tiếng cười khẽ, ngắn, rồi lấy tay che miệng. Anh Pò đứng ngẩn ra một lúc, nhìn quan châu, nhìn cô Na, rồi cũng gãi đầu cười theo, dù không hiểu lắm.

Con mọt bò một vòng quanh miệng bao. Rồi nó chui vào giữa đống thóc nương, mất hút, như người đi xa về đến nhà.

— Hết —