Mẫu số mười chín

Chương 3: Mẫu số mười chín

Anh không nói tiếp qua điện thoại.

– Sáng mai anh về, – anh nói. – Chuyện ni anh phải nói trước mặt em.

– Anh nói luôn đi.

– Không. Em đừng nói với ai vội. Em chờ anh.

Tôi không ngủ. Tôi nằm nghe tiếng chuột chạy trên trần nhà, tiếng mẹ tôi trở mình ở buồng bên, tiếng gà gáy canh tư bên nhà hàng xóm. Năm giờ sáng tôi dậy ra xưởng, ngồi nhìn cái bàn cán hương mòn lõm hai máng, không cán được nén nào.

Bảy giờ rưỡi, anh đứng ở cổng. Anh đi chuyến xe buýt đầu tiên, rồi đi bộ từ bến vào, ba cây số, vì xe ôm chưa ra. Áo anh ướt đẫm mồ hôi, tay cầm một cái máy tính xách tay cũ dán băng dính ở góc.

Tôi dẫn anh ra cái chái tôn sau bếp. Mẹ tôi đang ở sân trước. Anh mở máy, xoay màn hình về phía tôi.

– Đây là danh sách mẫu chợ, – anh nói. – Nhóm anh mua bốn mươi hai mẫu hương ở sáu chợ, ba chợ ngoài Bắc, ba chợ trong Nam. Mua như người đi chợ bình thường, không nói mình là ai. Mỗi mẫu chụp ảnh nhãn, ghi chỗ mua, ngày mua, rồi mang về nghiền ra phân tích.

Anh kéo xuống. Dòng thứ mười chín. Ngày mua: tháng Bảy. Nơi mua: một sạp bán sỉ ở chợ đầu mối hương nến trong Sài Gòn. Nhãn: Hương bà Chuyên, làng Thạch Hương.

Bên cạnh là một tấm ảnh. Một bó hương bọc trong túi nhựa trong, cái nhãn giấy đỏ in chữ vàng dán ở giữa, đúng mẫu nhãn nhà tôi, có cả cái hình bông sen nhỏ ở góc mà bố tôi vẽ hồi mới cưới mẹ. Ảnh chụp sát cái nhãn, đầu bó và chân bó bị cắt mất.

– Kết quả, – anh nói, rồi dừng lại.

– Anh nói đi.

– Thân hương có phẩm màu công nghiệp. Loại không được phép dùng cho thứ người ta đốt trong nhà. Nồng độ cao. Có cả tinh dầu tổng hợp. Lượng bụi trong khói khi đốt thử cao nhất trong bốn mươi hai mẫu.

Tôi nhìn tấm ảnh rất lâu. Tôi nghĩ tới cái can nhựa trắng trong kho, cái mùi ngọt gắt xộc lên óc. Tôi nghĩ tới mẹ tôi ngồi trên cái ghế này, nhìn thẳng vào mắt tôi, nói mẹ thề với mày là không có phẩm.

– Thân hương màu gì? – tôi hỏi.

Anh nhìn tôi, hơi ngạc nhiên.

– Hồng. Hồng nhạt. Ghi trong phiếu mô tả mẫu.

Hương mộc nhà tôi thân màu nâu vàng, màu của bột gỗ với bột bời lời. Chỉ có chân là nhuộm đỏ. Loại ba mẹ làm, theo lời mẹ, thân cũng vàng, chỉ tẩm dầu. Tôi chưa từng thấy một bó hương thân hồng nào ra từ cái sân này.

Nhưng tôi cũng chưa từng thấy cái can nhựa trắng, cho tới gần một tháng trước.

– Còn mẫu đâu anh? – tôi hỏi. – Cái bó hương ấy. Em xem được không?

– Nghiền hết rồi, – anh nói nhỏ. – Quy trình là nghiền cả bó để lấy mẫu trung bình. Chỉ còn ảnh với phiếu.

Tôi ngồi im. Anh cũng ngồi im. Ngoài kia mẹ tôi đang gọi thằng Tùng dậy đi học, giọng sang sảng như mọi ngày.

– Báo cáo này gửi cho ai? – tôi hỏi.

– Gửi quỹ tài trợ dự án. Hai tuần nữa. Rồi nhóm sẽ công bố một bản tóm tắt cho mọi người đọc. – Anh nhìn xuống bàn phím. – Phụ lục có ảnh nhãn của tất cả các mẫu. Đó là quy định để người khác kiểm tra lại được. Mẫu nào cũng phải có nguồn gốc.

– Anh bỏ ảnh nhà em ra được không?

Anh không trả lời ngay. Tôi thấy hàm anh siết lại.

– Anh không sửa được số liệu, – anh nói. – Số liệu là số liệu. Anh sửa là anh nói dối, mà nói dối một mẫu thì không ai tin bốn mươi mốt mẫu còn lại. Em hiểu không?

– Em hiểu.

Tôi hiểu thật. Tôi học hóa hai năm. Tôi biết một con số bị sửa thì cả bảng số mất giá. Nhưng tôi cũng nghĩ tới mẹ tôi, tới hai mươi năm hương mộc, tới những lái buôn nhìn cái nút hoa cau là biết hàng nhà ai.

– Nhưng anh xin thầy được, – anh nói tiếp. – Bản công bố cho mọi người đọc thì làm mờ nhãn. Chỉ ghi "mẫu mua tại chợ, nhãn của một cơ sở ở làng nghề phía Bắc". Bản đầy đủ có ảnh thì chỉ lưu trong nhóm với gửi quỹ, không phát ra ngoài. Anh xin thầy. Thầy Tâm là người cẩn thận. Thầy sẽ nghe.

– Anh chắc không?

– Anh không chắc. – Anh đóng máy tính lại. – Mà anh sẽ xin.

Anh xin thật. Trưa hôm đó, anh gọi cho thầy Tâm ngay ở đầu ngõ nhà tôi, đứng dưới gốc nhãn, nói chuyện gần nửa tiếng. Tôi đứng trong cổng nhìn ra. Tôi thấy anh nói, rồi im, rồi nói, tay kia cứ vò vò vạt áo. Rồi anh quay vào, đưa điện thoại cho tôi.

– Thầy muốn nói với em.

Giọng thầy Tâm trong điện thoại chậm, rõ, như giọng người quen giảng bài.

– Cô Cốm, Diện nói với tôi rồi. Tôi thấy hợp lý. Bản công bố sẽ làm mờ toàn bộ nhãn của bốn mươi hai mẫu, không riêng gì mẫu của nhà cô, vì mục đích nghiên cứu là nói về tình trạng chung, không phải chỉ mặt một hộ nào. Bản đầy đủ chỉ lưu nội bộ. Tôi hứa với cô như vậy.

– Dạ, con cảm ơn thầy.

– Cô cũng nên biết điều này, – thầy nói thêm. – Mẫu mang nhãn nhà cô chưa chắc đã là hàng nhà cô làm. Chợ đầu mối trong đó nhiều chuyện lắm. Nhưng chúng tôi không có cách nào xác minh. Chúng tôi chỉ ghi được cái chúng tôi mua.

Tôi đưa điện thoại lại cho anh. Anh nhìn tôi.

– Ổn chưa em?

Tôi gật. Tôi không biết là ổn hay chưa. Nhưng lần đầu tiên từ tối hôm qua, tôi thở được.

Trưa hôm đó anh ở lại ăn cơm. Mẹ tôi lần đầu thấy anh ngồi ở mâm nhà mình, nhìn anh một lượt từ đầu tới chân, rồi gắp cho anh miếng cá kho ngon nhất, không nói một câu. Thằng Tùng thì hỏi anh có biết làm bài hóa lớp mười hai không, anh bảo biết, và hai anh em ngồi giải đề ở hiên nhà tới hai giờ chiều. Anh giải bằng giọng Hà Tĩnh, thằng Tùng nghe không ra chữ "răng" với chữ "rứa", cứ hỏi lại, rồi cả hai cùng cười.

Tối hôm đó, khi anh đã về, tôi ngồi với mẹ ở xưởng.

– Mẹ, – tôi nói. – Có người mua được một bó hương nhãn nhà mình ở trong Nam, mang đi phân tích. Thân hồng. Có phẩm.

Mẹ tôi đang lau bàn. Mẹ dừng tay.

– Thân hồng?

– Vâng.

– Hương nhà mình chưa bao giờ thân hồng. – Mẹ đặt cái giẻ xuống. – Loại ba của mẹ thân vàng. Mẹ thề với mày.

– Con biết mẹ thề rồi.

– Mày không tin mẹ.

Tôi không trả lời. Tôi không biết phải trả lời thế nào. Một tháng trước, tôi sẽ tin mẹ mà không cần mẹ thề. Bây giờ thì có cái can nhựa trắng đứng giữa hai mẹ con.

Mẹ tôi nhìn tôi một lúc, rồi cầm cái giẻ lên, lau tiếp, lau mãi một chỗ.

– Bà Ngải lấy hàng loại ba của mẹ, – mẹ nói, giọng nhỏ. – Bà ấy dán nhãn, bà ấy chở vào Nam. Thân vàng. Mẹ thề. Còn sau đó ra sao thì mẹ không biết.

Sáng hôm sau tôi sang nhà bà Ngải.

Nhà bà Ngải ba tầng, mặt tiền ốp đá, đứng ngay đầu đê, xe tải đậu được trong sân. Bà Ngải sáu mươi tuổi, người tròn, cổ đeo một sợi dây chuyền vàng to bằng chiếc đũa, nói chuyện lúc nào cũng cười. Bà thấy tôi thì kéo tay vào nhà, rót nước, hỏi thăm mẹ tôi, hỏi thằng Tùng học hành thế nào, hỏi tôi có ai dạm ngõ chưa.

Tôi hỏi bà hàng loại ba nhà tôi bán ở chợ nào trong Nam. Bà vẫn cười.

– Thì chợ đầu mối chứ chợ nào cháu. Hàng bà gom của cả chục nhà, đi chung một xe. Sao thế?

– Cháu muốn biết người trong ấy thích hương thế nào, để làm cho hợp.

– Người trong ấy thích thơm, thích đẹp, – bà nói. – Bó nào cũng phải bọc túi nilon trong cho sang, dán nhãn ngay ngắn. Hương mộc bó chỉ trần như nhà cháu thì khách trong ấy chê quê.

Lúc tôi về, đi ngang qua cái kho của bà ở tầng trệt, cửa cuốn kéo lên một nửa. Bên trong chất đầy những thùng các tông dán băng keo, và trên cùng là một chồng bó hương bọc nilon trong, nhãn đỏ, xếp ngay hàng thẳng lối. Tôi không nhìn rõ nhãn nhà ai. Bà Ngải đi sau lưng tôi, kéo cánh cửa cuốn xuống, cười.

– Kho bừa lắm cháu, đừng nhìn.

Hai tuần sau, báo cáo gửi đi. Anh Diện gọi báo: thầy đã duyệt bản công bố, tất cả nhãn đều làm mờ, không có tên làng, không có tên hộ nào. Bản đầy đủ đã gửi cho quỹ. Xong. Anh nói chữ "xong" như người vừa đặt xuống một cái thùng nặng.

Tối hôm ấy anh kể chuyện mạ anh ở quê vừa phơi được mẻ cá thu đẹp nhất năm. Anh bảo Tết này anh muốn đưa tôi về Hà Tĩnh ăn cá thu nướng, ngồi trên bãi cát nhìn thuyền về. Tôi bảo để tôi hỏi mẹ. Anh bảo anh sẽ tự hỏi mẹ tôi, đàng hoàng, có trầu cau. Tôi cười, bảo anh chưa thắt nổi cái nút hoa cau mà đòi mang trầu cau.

Mười ngày sau nữa, đúng đầu tháng Mười âm lịch, lúc làng bắt đầu vào vụ hương Tết, xe của lái buôn vào làng nườm nượp, sân nhà nào cũng đỏ. Tối hôm ấy tôi đang ngồi đếm bó hương với mẹ ở hiên nhà thì điện thoại của mẹ đổ chuông. Rồi điện thoại của tôi. Rồi điện thoại của thằng Tùng.

Cô Hằng hàng xóm chạy sang, không kịp đi dép.

– Chị Chuyên ơi! Chị bật ti vi lên! Kênh thời sự tối!

Thằng Tùng bật ti vi. Trên màn hình là một bản tin phóng sự, giọng người dẫn đều đều nghiêm trọng: "Hương độc trên bàn thờ, nguy cơ từ những làng nghề". Hình ảnh lướt qua những sân hương đỏ rực mà tôi nhận ra ngay là sân của làng mình, quay từ trên đê xuống. Rồi màn hình dừng lại ở một tấm ảnh.

Một bó hương bọc trong túi nhựa trong. Cái nhãn giấy đỏ in chữ vàng. Hình bông sen nhỏ bố tôi vẽ.

Không mờ. Một chữ cũng không mờ.

"Hương bà Chuyên, làng Thạch Hương."

Người dẫn chương trình đọc: "Theo một báo cáo nghiên cứu mà phóng viên tiếp cận được, mẫu hương này chứa phẩm màu công nghiệp với nồng độ cao..."

Mẹ tôi đứng dậy. Bó hương trên tay mẹ rơi xuống nền hiên, xòe ra, một trăm nén chân đỏ văng tung tóe.

— Hết chương 3 —