Đừng giẫm lên hương

Chương 1: Đừng giẫm lên hương

– Đứng im! Anh lùi thêm một bước nữa là gãy cả nong hương của tôi.

Người đàn ông đứng khựng lại, một chân còn nhấc lơ lửng, tay ôm cái máy gì đó giống cái hộp cơm có ăng ten. Sau gót giày anh ta, cách chưa đầy một gang, là một bó hương vừa xòe ra phơi, một trăm nén chân đỏ chĩa lên trời như một bông cúc đại đóa. Bó bên cạnh đã gãy ba nén. Bó nữa thì đổ nghiêng, chân hương dính đất.

Tôi chạy từ đầu sân lại, dép tổ ong lẹp xẹp trên nền gạch nóng. Tháng Tám âm lịch, nắng làng Thạch Hương còn gắt như tháng Sáu. Cả cái sân rộng ba trăm mét vuông nhà tôi lúc ấy đỏ rực một màu. Hàng trăm bó hương xòe tròn nằm sát nhau, chân đỏ ngửa lên, thân vàng nâu ở giữa, nhìn từ trên mái nhà xuống giống một cánh đồng hoa nở cùng một lúc.

– Tôi xin lỗi, – anh ta nói, giọng lơ lớ miền Trung. – Tôi không để ý. Tôi lùi lại để đo cho chuẩn, mà...

– Anh đứng yên đấy.

Tôi cúi xuống dựng bó hương đổ lên. Ba nén gãy, mười mấy nén bẹp đầu. Bà Chuyên, mẹ tôi, đang ở trong xưởng, mà mẹ thấy cảnh này thì hôm nay có người bị chửi tới tận đê.

Anh ta không chạy. Cũng không đứng yên như tôi bảo. Anh đặt cái máy xuống bậc thềm, quỳ hẳn xuống nền sân bên cạnh tôi, hai đầu gối ép lên gạch nóng. Rồi anh bắt đầu nhặt từng nén hương bị dính đất lên, lau chân hương vào vạt áo sơ mi của mình. Từng nén một. Anh lau xong một nén thì xoay nó dưới nắng, nhìn kỹ, rồi mới cắm lại vào bó, đúng chỗ cũ, chân đỏ ngửa lên.

– Anh làm gì đấy?

– Lau, – anh nói, không ngẩng lên. – Đất bám vô chân hương, phơi khô rồi bóc ra là tróc cả lớp màu. Tôi thấy mạ tôi phơi cá, cát dính vô là hỏng cả mẻ.

Tôi nhìn anh. Áo sơ mi trắng của anh đã lấm đầy vệt đỏ của phẩm nhuộm chân hương. Cái thứ màu ấy giặt ba lần không ra. Anh không có vẻ biết, hoặc biết mà không để ý.

– Thôi, anh đứng lên đi, – tôi nói. – Để tôi.

– Ba nén gãy tôi đền.

– Ba nén chưa tới nghìn bạc.

– Thì tôi đền nghìn bạc.

Anh lục ví, đưa cho tôi một tờ năm nghìn. Tôi không cầm. Anh đặt nó lên bậc thềm, chặn bằng một viên gạch vỡ. Rồi anh cúi chào tôi một cái rất khẽ, rất vụng, như học trò chào cô giáo.

Tên anh là Đậu Văn Diện. Tôi biết tên anh mười phút sau, khi ông trưởng thôn dẫn cả đoàn của anh vào ngõ nhà tôi.

Đoàn có bốn người. Một ông thầy giáo ngoài năm mươi, tóc bạc nửa đầu, đeo kính, là phó giáo sư ở một trường đại học trên Hà Nội. Hai cô sinh viên làm luận văn. Và anh, kỹ sư trong nhóm nghiên cứu của thầy. Họ về làng để đo khói hương trong các xưởng làm hương, xem người làm nghề hít phải bao nhiêu bụi, và mua mẫu hương ở các chợ về phân tích.

Ông trưởng thôn giới thiệu xong thì đứng tránh sang một bên, mặt như người vừa dẫn khách lạ vào nhà người khác mà không xin phép.

Mẹ tôi từ trong xưởng bước ra, tay còn dính bột hương nâu, tạp dề vải bạt cũ. Mẹ nhìn bốn người khách, nhìn ông trưởng thôn, rồi nhìn cái máy đo trên tay anh Diện.

– Đo cái gì?

– Dạ, bọn cháu đo bụi trong không khí xưởng làm hương ạ, – một cô sinh viên nói. – Để biết sức khỏe người làm nghề...

– Sức khỏe tôi tôi biết, – mẹ tôi nói. – Năm năm trước có một nhóm như các cô các cậu về làng bên. Đo xong lên báo, báo viết làng ấy làm hương độc. Cả làng ấy mất mối hàng ba năm. Làng tôi không cho đo.

Ông thầy giáo bước lên, giọng ôn tồn:

– Thưa bà, chúng tôi không viết báo. Chúng tôi làm nghiên cứu. Kết quả gửi cho quỹ tài trợ và công bố dạng số liệu chung, không nêu tên hộ nào...

– Ông bảo không nêu tên thì ông giữ được miệng ông, chứ ông không giữ được miệng người khác.

Mẹ tôi quay lưng đi vào xưởng. Ông trưởng thôn gãi đầu. Đoàn bốn người đứng giữa sân hương đỏ rực, nắng chiếu thẳng xuống đỉnh đầu.

Tôi nhìn anh Diện. Anh đang nhìn cái áo sơ mi của mình, nhìn mấy vệt đỏ, rồi ngẩng lên nhìn tôi. Có cái gì đó trong cách anh nhìn, không phải tức, không phải ngượng, mà như người vừa hiểu ra một điều anh chưa từng nghĩ tới.

– Bác ấy nói đúng, – anh nói nhỏ, như nói với tôi. – Số liệu thì chung. Mà người mất mối hàng là người thật.

Tôi không biết vì sao tôi làm việc tiếp theo. Có lẽ vì ba nén hương anh lau. Có lẽ vì tôi học hai năm cao đẳng hóa ở Hà Nội trước khi bố mất, và tôi vẫn nhớ cái cảm giác cầm một cái máy đo mà không ai cho mình đo. Có lẽ vì tôi cũng muốn biết. Ba năm nay tôi đứng trong xưởng mười tiếng một ngày, tối về khạc ra đờm màu nâu, mà chưa ai nói cho tôi biết tôi đang hít cái gì.

– Xưởng sau nhà tôi, – tôi nói. – Chỗ tôi cán hương. Mẹ tôi không vào đó buổi chiều. Các anh chị đo ở đấy được. Nhưng không chụp ảnh nhãn, không chụp mặt ai, không ghi tên nhà tôi.

Ông thầy nhìn tôi ngạc nhiên. Anh Diện thì không ngạc nhiên. Anh chỉ gật đầu.

– Không chụp nhãn, không chụp mặt, không ghi tên, – anh nhắc lại, như người ta nhắc lại một công thức.

Xưởng cán hương của tôi là cái chái lợp tôn sau bếp, rộng chừng hai mươi mét vuông. Một cái bàn gỗ dài, mặt bàn đã mòn lõm thành hai cái máng vì tay người cán qua lại mấy chục năm. Bên cạnh là mấy bao bột: bột gỗ mịn như phấn, bột vỏ bời lời màu nâu để làm keo, bột quế, bột hồi. Trên giá là những bó tăm tre đã nhuộm chân đỏ, mỗi bó một trăm que, que nào cũng to đều, tròn, nhẵn.

– Tăm này vót tay hả chị? – một cô sinh viên hỏi.

– Cụ Thìa đầu xóm vót, – tôi nói. – Cụ tám mươi tư tuổi, vót tăm cho nhà tôi từ đời bà nội. Tăm máy chẻ mỏng, cháy nhanh, cầm lên là biết.

Anh Diện đặt máy đo lên góc bàn. Cái máy kêu tí tách, màn hình nhỏ nhảy số. Anh ghi vào một tờ giấy kẹp trên bìa cứng, chữ nhỏ, thẳng hàng. Rồi anh nhìn tôi.

– Chị làm thử một mẻ được không? Tôi cần đo lúc đang cán.

Tôi làm. Tôi rải bột lên mặt bàn, nhúng bó tăm vào nước keo bời lời, lăn nó trên lớp bột, xoa, đập nhẹ cho bột bám, lăn tiếp. Bột bay lên thành một lớp bụi nâu mỏng trong ánh nắng chiều xuyên qua khe tôn. Cái máy kêu nhanh hơn. Anh Diện nhìn màn hình, nhíu mày, rồi nhìn tôi.

– Chị đeo khẩu trang không?

– Có. Khẩu trang vải.

– Khẩu trang vải không chặn được loại bụi ni, – anh nói. Rồi anh im, như sợ mình nói quá phận.

Tôi làm xong mẻ, mang bó hương ra sân, xòe nó ra phơi. Anh đi theo tôi, đứng ở mép sân, lần này cách xa cái nong gần nhất cả mét. Tôi cầm một sợi chỉ đỏ trong túi tạp dề, buộc vào một bó hương đã khô từ hôm qua, thắt một cái nút.

– Cái nút đó là nút gì? – anh hỏi.

– Nút hoa cau.

Tôi không biết người ta có gọi nó như thế ở chỗ khác không. Ở nhà tôi thì gọi thế. Bà nội tôi dạy mẹ tôi, mẹ tôi dạy tôi. Sợi chỉ vòng hai lần quanh bó hương, luồn ngược lên, xoắn ba vòng nhỏ chụm lại thành một cái nụ tròn, trông như chùm hoa cau mới nhú. Mỗi nhà làm hương trong làng buộc bó một kiểu. Nhà tôi thắt nút hoa cau từ mấy đời. Lái buôn nhìn cái nút là biết hương nhà ai, chẳng cần nhìn nhãn.

– Chị dạy tôi được không?

Tôi nhìn anh. Một kỹ sư hóa ở trường đại học trên Hà Nội, áo sơ mi lấm phẩm đỏ, xin học thắt nút buộc hương.

– Anh học làm gì?

– Tôi muốn biết, – anh nói. – Tôi đo khói của nó, mà tôi chưa biết người ta buộc nó lại như răng.

Tôi đưa cho anh một sợi chỉ. Tôi làm chậm, từng bước. Vòng hai lần. Luồn ngược. Xoắn ba vòng. Anh làm theo. Vòng hai lần thì được. Luồn ngược thì luồn nhầm phía. Xoắn ba vòng thì sợi chỉ tuột ra, rũ xuống như con giun.

Tôi bật cười. Anh cũng cười, cái cười ngượng nghịu, gãi đầu.

– Tôi cầm pipet đo được một phần nghìn mililít, – anh nói. – Mà cái nút ni tôi chịu.

– Bố tôi mất ba năm mới thắt được, – tôi nói. – Bố tôi là rể, lấy mẹ tôi về làng này mới học nghề.

Anh thử lại. Lần thứ hai được cái nụ, nhưng nụ méo, lệch hẳn sang một bên như hoa cau bị sâu. Lần thứ ba tuột. Anh không thử nữa. Anh cầm cái bó hương có cái nút méo lên, nhìn nó rất lâu.

– Tôi mua bó ni được không?

– Bó này hỏng nút rồi. Anh lấy bó khác.

– Tôi lấy bó ni.

Tôi bán cho anh hai mươi lăm nghìn. Anh trả đúng hai mươi lăm nghìn, không mặc cả, cũng không đưa thừa. Anh bỏ bó hương vào cái ba lô, cẩn thận như bỏ một ống nghiệm.

Đoàn của anh đi lúc năm giờ chiều. Ông thầy giáo bắt tay tôi, cảm ơn, đưa danh thiếp. Anh Diện đi sau cùng. Ra tới cổng anh quay lại, nhìn cái sân hương đỏ đang ngả dần sang màu son dưới nắng chiều.

– Cảm ơn chị đã cho đo, – anh nói. – Tôi sẽ gửi kết quả xưởng nhà chị cho chị trước. Số liệu của chị là của chị.

– Không cần đâu.

– Cần, – anh nói. – Chị hít nó. Chị phải biết.

Rồi anh đi. Tờ năm nghìn vẫn nằm trên bậc thềm dưới viên gạch vỡ.

Tối hôm ấy mẹ tôi không hỏi gì. Mẹ biết tôi cho người ta đo, cả xóm biết, nhưng mẹ không hỏi. Mẹ ăn cơm xong thì đi ngủ sớm. Thằng Tùng em tôi, mười bảy tuổi, ngồi học bài ở hiên nhà, lâu lâu lại ngáp.

Tôi ra kho lấy thêm bột quế cho mẻ sáng mai. Kho nhà tôi là gian nhà ngang cũ, chất đầy bao bột gỗ, bao bời lời, bó tăm, cuộn chỉ đỏ, giấy gói. Tôi biết từng bao để ở đâu, nhắm mắt cũng lấy được. Bao bột quế để ở góc trong cùng, sau đống bao mùn cưa.

Tôi kéo bao mùn cưa ra. Có cái gì đó cạch một tiếng dưới chân tôi.

Tôi soi đèn pin xuống. Sau đống bao mùn cưa, trong góc tường, có một cái can nhựa trắng loại hai mươi lít, không nhãn, nắp vặn chặt. Bên cạnh nó là một chồng gói giấy bạc nhỏ, mỗi gói bằng bàn tay, cũng không nhãn.

Tôi vặn nắp can. Mùi xộc lên ngay, ngọt gắt, nồng, cái mùi trầm mà không phải trầm, cái mùi quế mà không phải quế, xộc thẳng lên óc tôi đến mức tôi phải quay mặt đi.

Tôi học hóa hai năm. Tôi biết mùi tinh dầu tổng hợp.

Nhà tôi chưa bao giờ dùng thứ này. Mẹ tôi đã nói vậy với tôi, với cả làng, với mọi lái buôn đến lấy hàng suốt hai mươi năm. Hương bà Chuyên là hương mộc. Hương bà Chuyên không tẩm.

Tôi đứng trong kho rất lâu, cái can mở nắp dưới chân, mùi ngọt gắt cứ lan ra khắp gian nhà ngang. Ngoài kia, sân hương đã cất hết vào trong. Chỉ còn tiếng thằng Tùng gấp sách lại, gọi vọng ra:

– Chị Cốm ơi, chị lấy cái gì mà lâu thế?

— Hết chương 1 —