Can tinh dầu không nhãn

Chương 2: Can tinh dầu không nhãn

Năm giờ sáng, tôi đặt cái can nhựa trắng lên bàn cán hương, ngay chỗ mẹ tôi vẫn ngồi.

Mẹ tôi ra xưởng lúc năm giờ mười, như mọi ngày, tóc búi gọn, áo bà ba nâu, tay cầm ấm chè xanh. Mẹ thấy cái can thì đứng lại ở ngưỡng cửa. Mẹ không hỏi tôi tìm thấy nó ở đâu. Mẹ đặt ấm chè xuống bậu cửa sổ, kéo ghế ngồi xuống, rót một chén, uống, rồi mới nhìn tôi.

– Mày học hóa hai năm, – mẹ nói. – Mẹ biết thể nào mày cũng ngửi ra.

– Từ bao giờ hả mẹ?

– Từ sau trăm ngày bố mày.

Gần ba năm. Tôi đứng trong cái xưởng này ba năm, cán hương bên cạnh mẹ ba năm, mà không biết.

– Mẹ làm ở đâu? Con có thấy mẹ làm đâu.

– Lò cũ ngoài vườn chuối, – mẹ nói. – Tối mày ngủ rồi mẹ mới ra. Mỗi tháng hai đêm. Làm loại ba, bột rẻ, tăm thì vẫn tăm cụ Thìa, tẩm tí dầu cho thơm. Không có phẩm. Mẹ thề với mày là không có phẩm. Chỉ có tí dầu.

– Bán cho ai?

Mẹ im một lúc.

– Bà Ngải.

Tôi ngồi xuống cái ghế đối diện. Bà Ngải là người buôn hương lớn nhất làng Thạch Hương, nhà ba tầng đầu đê, mỗi tháng hai chuyến xe tải chở hương vào Nam. Bà Ngải là bạn thân của mẹ từ hồi hai người cùng gánh hương đi bán ở chợ phiên bên kia sông. Bà Ngải cũng là người cho nhà tôi vay tiền khi bố tôi chạy thận.

Tôi biết nhà tôi nợ. Tôi không biết nợ bao nhiêu.

– Hai trăm tám mươi triệu, – mẹ nói, như đọc được ý tôi. – Hai năm bố mày chạy thận, mỗi tuần ba lần, tiền xe, tiền thuốc, tiền ăn. Rồi đám ma. Rồi xây lại cái lò sấy bị sập mái. Bà Ngải cho vay không lấy giấy tờ. Lãi nhẹ hơn ngân hàng. Mẹ biết ơn bà ấy.

– Rồi bà ấy bảo mẹ làm loại ba.

– Bà ấy bảo hàng trong Nam bây giờ người ta thích thơm nồng, hương mộc nhà mình đốt lên nhạt quá, bán không chạy. Bà ấy đưa dầu, mẹ làm, bà ấy lấy hàng trừ vào nợ. Mỗi tháng trừ được dăm triệu, trừ vào lãi trước rồi mới tới gốc. – Mẹ xoay chén chè trong tay. – Bà ấy xin cả xấp nhãn nhà mình, bảo dán nhãn bà Chuyên vào thì bán được giá. Mẹ đưa.

– Mẹ!

– Mẹ biết. – Mẹ ngẩng lên nhìn tôi. Mắt mẹ đỏ, nhưng giọng mẹ không run. – Mẹ biết là không đúng. Nhưng mày bảo mẹ làm sao? Vài năm nữa là trả xong. Trả xong mẹ đốt cái can ấy đi.

– Cả làng tin hương nhà mình là hương mộc.

– Cả làng ai chả tẩm, – mẹ nói. – Mày hỏi thử xem nhà nào không tẩm. Có nhà còn cho cả phẩm vào thân. Mẹ chỉ tẩm tí dầu, mẹ không cho phẩm. Mẹ giữ được đến thế là cố lắm rồi.

– Thế thì mẹ khác gì họ?

Tôi nói xong thì hối hận ngay. Mẹ đặt chén chè xuống bàn. Mẹ nhìn tôi rất lâu, rồi đứng dậy.

– Thế mày trả nợ à? – mẹ hỏi. Giọng mẹ bình thường, không to, nhưng nó làm tôi đau hơn cả một cái tát. – Mày bỏ học về đây ba năm, mày cán hương giỏi hơn mẹ. Mẹ biết. Nhưng mày cán giỏi thì một tháng được bao nhiêu? Hương mộc nhà mình bán hai lăm nghìn một bó, lời được bốn nghìn. Mày tính đi. Mày học hóa mà.

Tôi tính. Tôi không cần tính cũng biết.

Mẹ đi ra sân, bắt đầu xếp nong. Tôi ngồi lại trong xưởng với cái can nhựa trắng và chén chè mẹ uống dở. Một lúc sau, tôi đứng dậy, ra sân, đứng cạnh mẹ.

– Mẹ cho con một năm, – tôi nói.

Mẹ không quay lại.

– Một năm làm gì?

– Con làm một thứ hương mới. Không tẩm, không phẩm, mà đốt lên thơm hơn hương tẩm. Bán đắt hơn loại ba, đắt hơn cả hương mộc nhà mình bây giờ. Con bán được thì mẹ bỏ cái can.

Mẹ xòe một bó hương ra, đặt xuống nong, chân đỏ ngửa lên. Mẹ xòe bó thứ hai. Bó thứ ba. Rồi mẹ nói, vẫn không nhìn tôi:

– Mày làm được thì mẹ đổ cái can xuống ao.

Đó là lần đầu tiên tôi gọi cho anh Diện.

Anh đã nhắn cho tôi số liệu đo xưởng nhà tôi từ hôm thứ Ba, như anh hứa. Một bảng số, ghi chú cẩn thận, kèm một câu cuối: "Lượng bụi mịn lúc cán cao gấp nhiều lần mức khuyến cáo. Chị nên đổi khẩu trang, loại có lớp lọc. Tôi gửi kèm tên loại khẩu trang, không phải quảng cáo." Tôi đọc câu "không phải quảng cáo" mà bật cười một mình trong xưởng.

Tôi gọi lúc chín giờ tối. Anh bắt máy ngay hồi chuông thứ hai.

– Chị Cốm.

– Anh lưu cả tên tôi à?

– Thầy Tâm lưu số chị trong danh sách hộ đo, tôi lưu theo. Chị có sao không?

Tôi kể cho anh. Không phải chuyện cái can. Chuyện đó là của mẹ tôi, tôi không kể cho người ngoài. Tôi chỉ kể là tôi muốn làm một thứ hương không tẩm, không phẩm, mà đốt lên vẫn thơm, vẫn cháy đều, không tắt giữa chừng. Tôi muốn biết nên thử những gì, đo những gì, và làm sao biết mình làm đúng.

Anh nghe hết. Rồi anh hỏi lại tôi mười mấy câu. Bột gỗ là gỗ gì. Bời lời lấy ở đâu. Tỉ lệ keo bao nhiêu. Phơi bao nhiêu nắng. Hương tắt giữa chừng là tắt ở đoạn nào. Tôi trả lời từng câu. Có câu tôi không trả lời được, anh bảo không sao, chị thử đo.

– Mùi thơm của hương mộc nhạt là vì bột quế, bột hồi chị cho vô đều khắp thân, – anh nói. – Đốt tới đâu bay mùi tới đó, mỗi lúc một ít. Hương tẩm thì dầu ngấm ra mặt ngoài, châm lửa lên là bốc mùi một lúc thật nồng. Người ta ngửi thấy nồng thì tưởng thơm hơn.

– Thế làm sao?

– Tôi không biết, – anh nói thật. – Tôi biết đo. Chị biết làm. Mình thử.

Ba tuần sau đó, tối nào chúng tôi cũng nói chuyện. Tôi thử mười hai công thức. Tôi đổi tỉ lệ bột quế, thêm vỏ bưởi khô giã nhỏ, thử trộn một ít trầm vụn mua ở chợ Bến. Tôi làm mỗi công thức mười bó, đốt thử từng nén, ghi lại thời gian cháy, nén nào tắt giữa chừng, nén nào khói đắng. Anh bảo tôi đốt thử trong một cái thùng các tông có khoét lỗ, đặt một tờ giấy trắng phía trên, đếm vệt ám khói. Cách đo của người nghèo, anh bảo, nhưng đúng.

Tối thì nói chuyện hương. Gần mười giờ thì nói chuyện khác.

Anh kể nhà anh ở một làng biển ở Hà Tĩnh. Mạ anh phơi cá, bố anh đi biển, mất khi anh mười hai tuổi. Anh là đứa đầu tiên trong xóm đậu đại học. Ngày anh đi Hà Nội, mạ anh gói cho anh một túi ruốc, một túi cá khô, dặn ra đó đừng để ai chê mình người nhà quê. Anh bảo tôi là đến giờ, mỗi lần gặp thầy Tâm, anh vẫn sợ thầy chê anh nói giọng nặng.

– Giọng anh có nặng đâu, – tôi nói.

– Chị nói rứa là vì chị lịch sự.

– Tôi không lịch sự. Mẹ tôi bảo tôi nói thẳng như ruột ngựa.

Anh cười trong điện thoại. Tôi nghe tiếng sóng ở đâu đó phía sau tiếng anh cười, rồi nhớ ra anh đang ở Hà Nội. Đó là tiếng quạt máy.

Một Chủ nhật đầu tháng Chín âm lịch, anh về làng. Anh đi xe buýt, rồi đi xe ôm từ bến vào, ôm một cái túi vải. Trong túi là ba cân vỏ bưởi phơi khô của mạ anh gửi từ quê ra, và một cái máy đo bụi anh mượn của nhóm. Anh nói anh xin thầy cho mượn cuối tuần, thầy hỏi mượn làm gì, anh nói đo hương. Thầy nhìn anh rồi gật đầu, không hỏi thêm.

Chúng tôi đo mẻ hương thứ mười hai trong cái chái tôn sau bếp. Mẹ tôi đi đám cưới bên làng kia. Thằng Tùng đi đá bóng. Cái máy kêu tí tách, màn hình nhảy số. Anh nhìn màn hình, rồi nhìn tôi, rồi nhìn màn hình.

– Khói ít hơn hương mộc cũ của chị gần một nửa, – anh nói. – Mà mùi bưởi ra đều, tới cuối vẫn còn.

– Thật không?

– Tôi không biết nói dối con số.

Tôi ôm lấy cái bó hương mẻ mười hai, ngửi. Mùi bưởi, mùi quế, mùi gỗ, nhẹ thôi, không nồng, nhưng không tắt.

Chiều hôm ấy chúng tôi đi dạo trên đê sông Đáy. Mùa này nước đã rút, bãi ngô bên dưới xanh rì, mấy con bò gặm cỏ ven chân đê, đuôi phẩy phẩy đuổi ruồi. Gió từ sông thổi lên mát rượi. Tôi đi trước, anh đi sau, cách nhau một bước. Đi được một quãng, anh lấy trong túi áo ra một sợi chỉ đỏ.

– Tôi tập rồi, – anh nói. – Ba tuần ni, tối nào tôi cũng tập.

Anh cầm một nắm cỏ gà ven đê, bó lại như bó hương, thắt nút. Vòng hai lần. Luồn ngược. Xoắn ba vòng. Cái nụ ra được, tròn hơn lần trước, nhưng vẫn méo một bên.

– Vẫn méo, – tôi nói.

– Vẫn méo, – anh công nhận. – Mà đỡ hơn.

Tôi cầm lấy nắm cỏ trong tay anh để chỉ lại. Ngón tay tôi chạm vào ngón tay anh. Tôi không rút tay về. Anh cũng không. Một lúc sau, nắm cỏ gà rơi xuống chân đê, và tay anh vẫn nằm trong tay tôi.

Chúng tôi đi hết con đê như thế, không ai nói gì, cho đến khi trời tối hẳn và đèn bên làng kia bắt đầu sáng.

Anh về Hà Nội chuyến xe buýt cuối. Tôi đứng ở đầu ngõ nhìn theo xe ôm chở anh ra bến, cho tới khi cái đèn đỏ sau xe nhỏ lại bằng hạt đỗ.

Đêm hôm sau, mười giờ, anh gọi. Lần này anh không chào tôi bằng tên. Anh im một lúc rất lâu, lâu tới mức tôi tưởng mất sóng.

– Anh Diện?

– Em, – anh nói. Lần đầu tiên anh gọi tôi là em. Nhưng giọng anh không phải giọng của người vừa đi trên đê sông Đáy. – Kết quả phân tích mẫu chợ ra rồi. Có một mẫu mang nhãn nhà em. Mẫu số mười chín.

— Hết chương 2 —