Vị chè

Chương 1: Vị chè

Thứ đầu tiên tôi đặt lên cân là vị của chè.

Năm ấy tôi mười ba tuổi. Cái cân đặt giữa sân đình làng Khe Lá là cân đồng cũ, đòn cân dài bằng cái đòn gánh, hai đĩa cân to như hai cái mâm cỗ, xanh rỉ ở mép. Bảy năm nó mới được khiêng ra một lần, vào ngày người của Ngọc Cân Tông trên núi Mỏ Hạc về làng tìm trẻ có căn. Những ngày còn lại nó nằm trong hậu cung, phủ tấm vải điều, ông thủ từ thắp hương mỗi rằm.

Người làng gọi nó là Cân làng. Người trên núi gọi nó là cân đã khai. Đứa trẻ nào có căn, đứng trước nó, đặt lên đĩa một thứ của mình mà mình quý, đủ nặng, thì mở được mạch. Thứ đặt lên sẽ mất. Đồ vật thì hóa tro ngay trên đĩa. Thứ không cầm được trong tay, như một giọng hát, một kỷ niệm, một cái tài, thì bị xóa khỏi người, như chưa bao giờ có.

Tôi biết những điều ấy từ bé, như biết cây chè phải đốn vào tháng Chạp. Nhưng biết là một chuyện.

Buổi sáng hôm ấy, trước khi ra cân, mỗi đứa phải cầm một quả cân bằng đồng to bằng quả trứng vịt. Người có căn cầm vào thì quả cân nhẹ đi. Căn càng tốt càng nhẹ. Thằng con ông lý cầm, quả cân nhẹ đi chừng nửa, cả sân ồ lên. Con Nhài nhà bên cầm, quả cân nhẹ đi một chút. Tôi cầm, nó nhẹ đi đúng một đồng cân, cái nhẹ mà nếu không có ông tiên sư cầm cái cân tiểu ly đo lại thì chẳng ai nhận ra.

– Căn mảnh như sợi tơ. – Ông tiên sư nói, giọng không ác. – Căn thế này thì ngưỡng nặng lắm, con ạ. Phải đặt thứ gì quý lắm mới mở được. Mà quý quá thì có đáng không? Thôi về.

Tôi không về. Tôi đứng sau hàng, chờ.

Thằng con ông lý đặt lên đĩa con dao nhíp cán sừng nó vẫn khoe. Đĩa cân hạ xuống, chạm gờ, một làn khói xanh bốc lên, con dao thành nhúm tro. Thằng bé mặt tái đi một lúc rồi cười toe toét. Con Nhài đặt lên con búp bê bằng vải vụn mẹ nó khâu. Đĩa cân rung rung, hạ xuống từng chút, cuối cùng cũng chạm gờ. Con Nhài khóc nức nở, nhưng nó mở mạch được. Ông tiên sư ghi tên nó vào sổ.

Đến lượt tôi.

Tôi đặt lên cái súng cao su bố tôi làm cho tôi năm tôi bảy tuổi, chạc ổi, dây gân trâu, cái năm trước khi bố tôi ngã từ trên xe bò chở chè xuống dốc đồi Gò Mít. Tôi tưởng nó là thứ tôi quý nhất. Đĩa cân không động đậy. Một tí cũng không.

Tôi đứng đó, mặt nóng ran. Người xem xì xào. Tôi nhận ra một điều mà đến giờ, bao nhiêu năm sau, tôi vẫn còn thấy rát: tôi không quý cái súng cao su như tôi tưởng. Tôi chỉ quý cái ý nghĩ rằng mình quý nó.

Tôi cầm súng cao su về, nhét vào túi quần.

Bà tôi đứng ở cổng đình. Bà tôi bảy mươi mốt tuổi, lưng còng như cái móc câu, răng nhuộm đen, cả đời sao chè. Bà là người sao chè giỏi nhất Khe Lá, có khi giỏi nhất cả vùng, mỗi vụ lái buôn dưới xuôi lên tận nhà đặt trước. Cả làng sao chè trong chảo gang bằng củi, nhưng nhà ai cũng chỉ sao được chè loại hai, loại ba. Chè của bà tôi lái buôn gọi là chè bà Bảy Khe Lá, bán đắt gấp đôi.

Bí quyết của bà không có gì bí. Bà nếm.

Chè sao trong chảo phải đảo liên tay, lửa phải đều, búp chè mềm dần, săn lại, xoăn như móc câu. Lúc nào nhấc chảo là chuyện của cái lưỡi. Bà bốc một nhúm, thả vào miệng, nhai, rồi hoặc là đảo tiếp, hoặc là hô tôi rút củi. "Sớm thì ngái, muộn thì khét," bà bảo. "Vừa tới thì ngọt cổ." Cả làng không ai nếm ra cái vừa tới như bà. Trừ tôi.

Tôi không biết từ bao giờ. Có lẽ từ năm lên tám, khi bà bắt đầu bốc cho tôi một nhúm, hỏi: "Tới chưa?" Năm đầu tôi đoán bừa. Năm thứ hai tôi đoán đúng một nửa. Năm mười hai tuổi, tôi đoán đúng bằng bà. Có lần tôi bảo "chưa", bà bảo "tới rồi". Bà nếm lại một nhúm nữa, rồi lặng lẽ đẩy củi vào bếp, đảo thêm nửa khắc. Mẻ ấy lái buôn trả giá cao nhất vụ.

Bà chưa bao giờ khen tôi. Nhưng từ năm ấy, bà để tôi đứng chảo một mình những hôm bà đau lưng.

Đứng ở sân đình với cái súng cao su trong túi, tôi nhìn bà. Bà nhìn tôi. Bà biết tôi đang nghĩ gì. Bà luôn biết.

– Mày nghĩ kỹ chưa? – Bà hỏi. Không to, không nhỏ, như hỏi tôi đã đóng cửa chuồng gà chưa.

– Cháu nghĩ rồi.

– Thế sang năm ai đứng chảo?

– Bà.

– Bà bảy mươi mốt rồi.

– Thì bà dạy cháu cách khác.

Bà không nói gì nữa. Bà quay đi, chống gậy về phía bãi chè sau đình. Tôi không biết bà đồng ý hay không. Đến tận bây giờ tôi vẫn không biết.

Tôi quay lại cái cân, đặt hai bàn tay lên đĩa trống, nhắm mắt. Ông tiên sư bảo thứ không cầm được thì phải nghĩ về nó, nghĩ thật rõ, rồi đặt nó xuống như đặt một vật.

Tôi nghĩ về mùi lá chè non mới hái, ngai ngái, hăng hăng. Tôi nghĩ về lúc chè bắt đầu săn trong chảo, mùi chuyển dần sang thơm như cốm non. Tôi nghĩ về cái vị khi đầu lưỡi chạm vào nhúm chè vừa tới, đầu tiên là chát, chát gắt, làm se cả lưỡi, rồi chừng ba hơi thở sau, từ cuống họng dâng lên một vị ngọt dịu, như nước giếng khơi uống lúc trưa hè. Cái ngọt ấy là thứ bà tôi gọi là ngọt cổ. Cả đời tôi chỉ cần biết nó tới chưa.

Tôi đặt nó xuống.

Đĩa cân hạ. Hạ chậm, không rung, không ngập ngừng, chạm gờ một tiếng cạch khô khốc. Người xem im bặt. Ông tiên sư ngẩng phắt lên khỏi cuốn sổ.

Còn tôi, tôi cảm thấy một cái gì đó rút ra khỏi đầu lưỡi mình. Không đau. Như rút một sợi chỉ khỏi kim. Rồi một luồng ấm chạy từ bụng dưới lên ngực, tỏa ra hai cánh tay, như uống một bát nước gừng giữa trời rét. Đó là mạch mở.

Tôi buông tay khỏi đĩa cân.

Chiều hôm ấy, về nhà, bà pha cho tôi một ấm chè. Chè bà sao vụ xuân, mẻ đẹp nhất năm, để dành tiếp khách. Bà rót ra cái chén hạt mít, nước xanh vàng như râu ngô, khói bốc lên thơm nức. Tôi ngửi được. Mùi vẫn còn đó, mùi cốm non, mùi lá tre. Tôi uống một ngụm.

Nước nóng. Chỉ có thế. Không chát, không ngọt, không gì cả. Như nước sôi để nguội rồi hâm lại.

Tôi uống hết chén. Bà ngồi đối diện, không hỏi tôi thấy thế nào. Bà chỉ rót thêm.

Đêm ấy tôi nằm trong buồng, nghe tiếng bà sao chè ngoài bếp. Mẻ chè cuối vụ, hái từ chiều. Tiếng đũa cả đảo trong chảo gang xào xạc như gió qua rặng tre, tiếng củi nổ lách tách. Rồi im. Tôi biết bà đang bốc một nhúm lên nếm. Một lúc lâu, lâu hơn mọi khi, tiếng đảo lại vang lên. Rồi lại im. Rồi lại đảo. Mọi lần, bà chỉ nếm một lần là biết. Đêm ấy tôi đếm được bà nếm bốn lần. Lần thứ năm, bà gọi vọng vào buồng, như theo thói quen: "Bừng ơi, tới chưa?" Rồi bà im bặt. Tôi nằm yên, không dám thở mạnh, cho tới khi nghe tiếng bà tự rút củi ra khỏi bếp.

Sáng hôm sau, trước khi tôi lên xe bò của Ngọc Cân Tông, bà dúi vào tay tôi một gói giấy dó. Bên trong là ba hạt chè, hạt to bằng đầu ngón tay cái, vỏ nâu bóng như hạt dẻ.

– Hạt cây chè tổ. – Bà nói. Cây chè tổ là cây chè già nhất Khe Lá, mọc sau nhà tôi, thân to hai người ôm, ông cố tôi bảo nó đã già khi ông cố còn bé. – Lên trên ấy mày trồng lấy một cây. Nhớ nhà thì ra hái.

– Cháu có nếm được nữa đâu, bà.

– Thì mày ngửi. – Bà nói. – Mũi mày vẫn còn.

Rồi bà đẩy tôi lên xe.

Xe bò của Ngọc Cân Tông có mái che bằng phên nứa, chở bảy đứa trẻ từ bốn làng trong vùng. Con Nhài ngồi tận cuối, ôm khư khư cái bọc quần áo, mắt vẫn còn đỏ. Ngồi cạnh tôi là một thằng con trai trạc tuổi tôi, nhưng cao hơn một cái đầu, da trắng, mặc áo the màu thiên thanh, đầu búi tóc cài trâm ngọc. Nó không phải người vùng này. Nó lên xe ở phủ Lạng Kiều, cùng với một ông già mặc áo dài đen cưỡi ngựa đi bên cạnh xe.

Xe đi được nửa ngày thì nó lôi ra một cái túi vải, mở ra, bên trong là xôi gấc gói lá chuối, đỏ au, thơm lựng. Nó bẻ một nửa đưa tôi.

– Ăn đi. Tớ là Khuê. Phí Đăng Khuê.

– Bừng. Giáp Văn Bừng.

– Tớ nghe kể rồi. – Khuê nói, miệng nhai xôi. – Cậu đặt cái lưỡi nếm chè. Cả phủ Lạng Kiều đến tối sẽ biết. Chưa ai đặt thứ đấy lên Cân làng.

– Không phải cái lưỡi. Cái vị.

– Ừ thì cái vị. – Khuê gật gù. – Thế cậu có tiếc không?

Tôi nghĩ một lúc. Xôi gấc trong miệng tôi bây giờ chỉ là dẻo và béo, không ngọt, không có vị gì của gấc. Tôi nuốt.

– Có.

– Lạ thật. – Khuê nói, vẻ mặt thật thà như đứa trẻ hỏi vì sao mưa rơi. – Tớ Mở Mạch từ năm chín tuổi, ở cân nhà tớ. Căn tớ tốt, nên ngưỡng nhẹ lắm. Tớ đặt một miếng ngọc bội ông nội cho. Đĩa cân hạ ngay. Mà cậu biết không, mất miếng ngọc ấy tớ chẳng tiếc gì cả. Nhà tớ có cả hòm.

Tôi không biết nói gì. Tôi nhìn ra ngoài. Đồi chè Khe Lá đã khuất sau mấy lớp đồi thông. Trước mặt, núi Mỏ Hạc sừng sững, sườn núi xanh đen, đỉnh núi chìa ra như cái mỏ của một con hạc khổng lồ đang cúi xuống uống nước.

Ông già áo dài đen cưỡi ngựa bên cạnh xe vẫn im lặng suốt nửa ngày. Lúc ấy tôi mới để ý ông. Mặt ông dài, gầy, râu cắt tỉa gọn ghẽ, mắt sâu. Ông không nhìn đường. Ông không nhìn Khuê.

Ông nhìn tôi. Nhìn rất lâu, rất kỹ, như người đi chợ nhìn một con gà giò để đoán xem nuôi thêm mấy tháng thì được bao nhiêu cân.

– Chú tớ đấy. – Khuê nói nhỏ, theo hướng mắt tôi. – Trưởng lão Phí Đăng Quỳnh. Người giữ Cân Trời trên đỉnh Mỏ Hạc. Ông ấy ít nói lắm, cậu đừng sợ.

Tôi không sợ. Tôi chỉ thấy lạnh gáy, như lúc đi qua đồi thông cuối chiều. Ông trưởng lão thấy tôi nhìn lại, khẽ gật đầu một cái, rồi thúc ngựa lên trước.

— Hết chương 1 —