Mười hai dòng

Chương 9: Mười hai dòng

Bà ra giếng sau, múc nước rửa mặt. Nước giếng tháng Chạp lạnh đến buốt óc. Bà vuốt lại tóc, giũ rơm khỏi áo, nhét cái lọ thuốc của thầy La vào ngực áo. Rồi bà đi về phía từ đường, đi lối vườn, men theo những gốc nhãn.

Con ạ, đến giờ bà vẫn nhớ cái sáng ấy. Sương mù trắng cả mặt hồ Lục Liễu, khói hương bay ra từ ba gian từ đường, mùi xôi gấc, mùi thịt luộc, mùi giấy tiền. Người các chi họ về đông nghịt, áo the đen, khăn xếp, đứng chật cả sân. Bà lẫn vào đám người hầu đứng ở góc sân phía tây, cúi đầu, không ai để ý một con bé áo nâu.

Lễ giỗ cụ ông làm từ giờ Thìn. Ông Nhị gia đứng chủ lễ thay anh trai đang ở trấn biên. Văn tế đọc xong, rượu rót ba tuần, mọi người lạy bốn lạy. Rồi cụ bà được hai người dìu lên ngồi trên cái ghế bành đặt cạnh hương án, vú Thìn đứng sau. Đại phu nhân ngồi bên phải. Nhị phu nhân bên trái. Cô Ba ngồi hàng sau, áo vàng nhạt, mắt sưng húp. Cô Hương đứng cạnh Nhị phu nhân, tay cầm khăn, mặt trắng bệch.

– Tiêu. – Cụ nói. – Mang hộp ra.

Quản gia Tiêu đi vào gian trong, bưng ra cái hộp gỗ sơn then mà thằng Tũn đã ước bằng hai bàn tay. Dải giấy đỏ niêm ngang nắp, trên dải giấy có chữ ký và con dấu son của cụ. Ông Tiêu đặt hộp lên hương án, quay ra cả họ, giơ cao cho mọi người thấy dải niêm còn nguyên.

– Niêm phong của cụ còn nguyên. – Ông ta nói to.

Cả sân xì xào. Bà nhìn dải giấy đỏ ấy từ xa. Nguyên thật. Hơi nước có thể làm bong hồ dán, rồi dán lại, mấy ai nhìn ra.

– Hương. – Cụ nói. – Đọc.

Cô Hương bước lên. Cô bóc dải niêm, mở hộp, lấy ra một tờ giấy gấp làm tư. Cô mở tờ giấy, hai tay run run. Rồi cô đứng cạnh cụ, đặt tờ giấy lên một tay, chìa tay kia ra. Cụ lật ngửa cổ tay trái, đặt vào lòng bàn tay cô.

Cô Hương đọc. Giọng thanh, run lúc đầu, rồi vững dần.

Tờ di huấn viết: ta tuổi đã cao, mắt đã mờ, lo việc sau này nên viết mấy dòng để con cháu theo. Ấn phủ giao cho dâu thứ Lạc thị giữ, vì dâu thứ khéo việc trong ngoài. Hiệu lụa Thuận Phát và ruộng Đông Ngạn giao cho Nhị phòng làm chủ. Đại phòng giữ việc thờ cúng ở từ đường. Con cháu trong phủ dựng vợ gả chồng thì người giữ ấn quyết. Kẻ nào không theo là bất hiếu.

Cô Hương đọc hết một hàng, dừng lại, gõ một cái lên cổ tay cụ. Đúng như bà dạy qua ô thông gió. Hết hàng, gõ. Hết hàng, gõ.

Bà đứng ở góc sân, đếm theo. Một. Hai. Ba... Bảy. Tám. Chín.

Cô Hương gấp tờ giấy lại.

Cả sân im lặng một nhịp. Rồi tiếng xì xào nổi lên như ong vỡ tổ. Đại phu nhân đứng bật dậy, mặt trắng như vôi. Nhị phu nhân vẫn ngồi, hai tay đặt trên đùi, cúi đầu, vẻ khiêm nhường. Ông Nhị gia nhìn ra cổng.

Cụ bà giơ một tay lên. Cả sân im.

– Chín. – Cụ nói.

Không ai hiểu. Cô Hương lí nhí:

– Dạ... dạ, chín hàng ạ.

– Ta viết mười hai dòng. – Cụ nói, giọng không to, nhưng cả sân nghe rõ. – Bốn năm trước, ta tự tay viết, mười hai dòng. Ta nhớ.

Nhị phu nhân ngẩng lên, nụ cười hiền vẫn còn trên môi.

– Thưa mẹ, bốn năm rồi, mẹ nhớ nhầm cũng là thường. Dải niêm còn nguyên, ông Tiêu cũng nói rồi. Mẹ ơi, mẹ đừng để người ngoài...

– Xoan đâu?

Cụ nói câu ấy không to hơn câu trước. Nhưng bà nghe nó như tiếng chuông.

Bà bước ra khỏi đám người hầu. Mấy chục con mắt đổ dồn vào bà: một con bé áo nâu nhàu, tóc còn dính rơm, má còn hằn năm ngón tay đã chuyển sang màu tím.

– Nó trốn khỏi kho củi! – Quản gia Tiêu kêu lên. – Đứa ăn cắp ngọc bội!

– Không phải chị ấy trốn.

Cô Ba đứng dậy ở hàng sau. Cô đi lên, đứng cạnh bà, không nhìn mẹ, không nhìn thím. Cô nhìn cụ.

– Thưa bà, con mở cửa cho chị ấy. Con lấy chìa khóa của mẹ con. – Cô nói, giọng run mà rõ. – Ngọc bội cũng là con bỏ vào hòm chị ấy. Thím Hai sai chị Hiền đến bảo con: chỉ cần chị Xoan không đọc di huấn hôm nay, thì sau rằm thím Hai giữ ấn, thím Hai sẽ từ hôn nhà quan Thị lang cho con. Con tham. Con sợ. Con làm.

Đại phu nhân lảo đảo, phải vịn vào thành ghế. Nhị phu nhân lần đầu tiên tắt hẳn nụ cười.

– Con nói láo! – Nhị phu nhân rít lên. – Con bé này bị con nhà quê kia dắt mũi...

– Thìn. – Cụ nói.

Vú Thìn không nghe thấy tiếng cụ gọi. Nhưng vú đang nhìn môi cụ. Vú bước lên, cởi cái áo bông ngoài ra, lật vạt áo lên, lấy cái kéo nhỏ ở thắt lưng cắt mấy mũi chỉ ở đường viền. Từ trong lớp bông, vú rút ra một tờ giấy gấp nhỏ, đã mềm như vải vì bốn năm ép trong áo.

– Bốn năm trước, ta viết hai bản. – Cụ nói, cho cả họ nghe. – Một bản bỏ vào hộp, niêm lại, giao tủ cho thằng Tiêu giữ chìa. Một bản khâu vào áo vú Thìn. Vú điếc, chẳng ai buồn nói chuyện bí mật với vú, cũng chẳng ai nghĩ một bà già điếc giữ cái gì đáng giữ. – Cụ ngừng một chút. – Xoan. Đọc.

Bà cầm tờ giấy từ tay vú Thìn. Trước khi mở ra, bà vuốt nó giữa hai ngón tay. Giấy dó, mịn, dai, sợi dó dài và mảnh, đưa ra ánh sáng thấy những vân sợi chạy dọc như mạch lá. Giấy làng Đông Trúc. Giấy cụ mua bốn mươi năm nay.

– Thưa cụ, con xin xem tờ kia một chút.

Cụ gật. Cô Hương run run đưa bà tờ giấy trong hộp. Bà vuốt nó giữa hai ngón tay. Giấy bản phố, dày hơn, xơ hơn, sợi ngắn và vụn, mặt giấy có vệt hồ. Bà giơ cả hai tờ lên trước nắng sớm, cho những người đứng gần hương án nhìn thấy.

– Thưa cụ, thưa cả họ. Tờ trong hộp là giấy bản mua ngoài phố. Tờ trong áo vú Thìn là giấy dó làng Đông Trúc. Con là con gái làng giấy. Hai tờ này không cùng một xeo.

Rồi bà mở tờ giấy dó ra, đứng cạnh cụ, đặt cổ tay cụ lên lòng bàn tay mình, và đọc.

Ta tuổi đã cao, mắt đã mờ, viết mấy dòng này để con cháu theo khi ta trăm tuổi. Gõ một cái. Ấn phủ giao cho dâu trưởng Châu thị giữ, vì dâu trưởng giữ nhà mười năm chồng vắng không để mất một viên ngói. Gõ hai. Hiệu lụa Thuận Phát và ruộng Đông Ngạn giao dâu thứ Lạc thị trông coi, vì dâu thứ khéo buôn bán, lợi chia đều hai phòng. Gõ ba, gõ bốn. Mỗi quý sổ hiệu lụa phải đọc trước mặt cả hai phòng. Gõ năm. Con cháu trong phủ, trai hay gái, dựng vợ gả chồng thì cha mẹ định, nhưng phải chính đứa ấy nói một câu ưng. Gõ sáu, gõ bảy. Nó không ưng thì không ai được ép. Gõ tám...

Bà đọc đến hàng thứ mười một. Rồi hàng thứ mười hai, hàng cuối cùng, chỉ có một câu ngắn:

Ai đổi tờ này, coi như tự bỏ phần mình.

Bà gõ cái thứ mười hai.

Cụ không nói gì. Nhưng bàn tay cụ khẽ lật lại, nắm lấy ngón tay trỏ của bà, bóp một cái, đúng như cái tối cụ gõ một cái lên cổ tay bà giữa bữa cơm, cái tối người ta nói đến thầy thuốc lần đầu.

Cả từ đường không còn một tiếng động. Chỉ có khói hương bay lên, quấn quanh mấy cây cột lim.

Nhị phu nhân ngồi sụp xuống ghế. Bà ta nhìn tờ giấy dó trong tay bà, không chớp. Hiệu lụa, ruộng Đông Ngạn, bà nội đã giao cho bà ta từ bốn năm trước. Bà ta đã có hết những thứ bà ta đi đánh tráo để giành.

– Mẹ... – Nhị phu nhân nói. – Mẹ không nói. Mẹ không nói với con bao giờ.

– Ngươi không hỏi. – Cụ nói. – Ngươi chỉ cạo chữ của anh ngươi.

Một tiếng động nhỏ ở phía cột thứ hai bên trái. Quản gia Tiêu đang lùi dần về phía cửa hông, từng bước một.

– Tiêu. – Cụ nói, mặt quay về phía ấy. – Ngươi mặc áo chàm. Đứng sau cột thứ hai bên trái. Đang đi ra cửa. Đứng lại.

Quản gia Tiêu chết sững. Cả họ quay lại nhìn ông ta, rồi quay lại nhìn cụ. Không ai thở.

– Ba năm nay ta thấy được cái bóng. – Cụ nói. – Không thấy mặt, không đọc được chữ. Nhưng thấy ai đứng, ai ngồi, ai nghiêng đi, ai lùi ra cửa. Ba năm nay các người nói chuyện trước mặt ta như trước cái cột nhà.

Ông Nhị gia bước ra, đứng giữa sân, rồi quỳ xuống trước ghế mẹ, đập trán xuống gạch.

– Mẹ ơi. Lỗi ở con. – Ông nói, giọng lạc đi. – Con nợ chiếu bạc Hàng Bè hai nghìn lạng. Người ta bảo không trả thì lấy hiệu lụa. Vợ con chỉ muốn giữ cái hiệu cho các cháu. Con là thằng hèn, để vợ con làm thay.

Nhị phu nhân bật khóc. Lần đầu tiên bà thấy bà ta khóc mà không cười.

Cụ ngồi im. Khói hương bay qua mặt cụ, tan đi. Rồi cụ quay mặt về phía bà, về phía ánh nắng sớm đang chiếu qua cửa từ đường.

– Xoan. Thằng thầy thuốc đi rồi phải không?

– Dạ. Thầy ngồi ở quán nước đầu phố Hàng Than đến trưa nay.

– Gọi nó về. – Cụ nói. – Ta muốn nhìn thấy mặt cái Thư trước Tết.

Bà quay ra phía cổng. Ở góc sân, thằng Tũn đã quăng đôi thùng nước xuống đất, co chân chạy.

— Hết chương 9 —