Chữ bị cạo

Chương 1: Chữ bị cạo

Lá thư đầu tiên bà đọc cho cụ bà phủ Phương nghe có một chữ bị cạo đi rồi viết đè lên.

Con đừng cười. Năm ấy bà mười tám tuổi, chưa từng bước chân qua cổng một nhà quan nào, hai bàn chân còn nứt nẻ vì lội ruộng, mà cái việc người ta thuê bà vào phủ lại chỉ là ngồi đọc. Đọc thư, đọc sổ, đọc văn khế, đọc cả mấy cuốn truyện Nôm cụ thích nghe trước khi ngủ. Cụ bà phủ Phương bảy mươi tư tuổi, hai mắt kéo mộng trắng đục như hai hòn bi sứ đã ba năm nay.

Bà là con gái thầy đồ làng giấy Đông Trúc. Ông ngoại cố của con dạy chữ cả đời, nghèo cả đời, đến lúc ốm nặng thì nhà phải vay hiệu thuốc sáu quan để bốc thang cuối. Ông mất cuối mùa thu, để lại cho bà một cái tráp gỗ đựng bút, mấy chồng sách, một mẹ già và hai đứa em nhỏ. Sáu quan tiền nợ mỗi tháng lại đẻ thêm lãi. Bà mối Nhài trong làng đến nhà, bảo phủ Quận công họ Phương trên kinh đang cần một đứa con gái biết chữ, giọng đọc dễ nghe, làm người đọc cho cụ bà. Văn tự ba năm. Ứng trước sáu quan.

Mẹ bà khóc một đêm. Sáng ra bà điểm chỉ vào văn tự.

Phủ họ Phương nằm ven hồ Lục Liễu, cổng sơn son, tường cao quá đầu hai người. Vào cổng là một cái sân lát gạch Bát Tràng rộng bằng cả sân đình làng, rồi ba dãy nhà chạy sâu vào trong, rồi vườn, rồi ao, rồi lại nhà. Quản gia Tiêu dẫn bà đi một mạch không ngoái lại, áo chàm phẳng phiu, giọng mũi.

– Trước cô đã có ba đứa. – Ông ta nói. – Đứa thứ nhất ăn cắp, đứa thứ hai lẻo mép, đứa thứ ba đọc sai. Cả ba đứa không đứa nào ở quá bốn tháng. Cô liệu mà giữ mồm giữ miệng.

– Thưa ông, đọc sai là sai thế nào ạ?

Quản gia Tiêu dừng lại, nhìn bà từ đầu đến chân như nhìn con cá ở chợ.

– Là sai. – Ông ta nói, rồi đi tiếp.

Cụ bà ở Thọ Xuân đường, gian nhà cuối cùng, nhìn ra ao sen. Cụ ngồi bên cửa sổ trên một cái sập gụ, lưng thẳng, tóc bạc trắng vấn khăn nhung đen, tay cầm cái quạt nan không phe phẩy. Nắng chiều rọi vào một bên mặt cụ. Hai con mắt cụ nhìn ra phía ao, đục mờ, không chớp. Bên cạnh cụ có một bà già khác, lưng còng, tóc lốm đốm, đang ngồi bóc lạc. Đó là vú Thìn, người hầu cụ từ thời con gái.

– Cụ ơi, người đọc mới đến rồi ạ! – Quản gia Tiêu nói to.

– Ai? – Vú Thìn ngẩng lên, hỏi to hơn.

– Người đọc mới!

– Hả?

– Vú Thìn điếc. – Cụ bà nói, giọng khàn mà rõ. – Tiêu, ra ngoài. Con bé kia lại đây.

Bà bước lại, quỳ xuống bên sập. Cụ đưa bàn tay ra trước mặt, mò mẫm, chạm vào tóc bà, vào trán, vào má, rồi vào hai bàn tay nứt nẻ của bà. Ngón tay cụ khô, lạnh, nhưng chắc như rễ cây.

– Tay làm ruộng. – Cụ nói. – Tên?

– Dạ, con tên Xoan. Nhữ Thị Xoan.

– Con thầy đồ Thuần làng Đông Trúc?

Bà giật mình.

– Dạ, cụ biết thầy con?

– Ta biết làng Đông Trúc làm giấy dó. Giấy ta viết thư bốn mươi năm nay đều mua ở đó. – Cụ bỏ tay bà ra. – Lấy cái thư trên án kia đọc ta nghe.

Trên cái án thư nhỏ cạnh sập có một phong thư đã bóc. Giấy bản dày, chữ chân phương, nét đều và khỏe. Thư của ông Quận công, con trai trưởng của cụ, đang trấn thủ ở trấn biên Bắc Ải, mỗi quý gửi về một lá. Bà mở thư, hắng giọng, bắt đầu đọc.

Thư viết chuyện biên trấn yên ổn, mùa đông năm nay đến sớm, quân lính được cấp thêm áo bông. Thư hỏi thăm sức khỏe mẹ, dặn vợ chăm con, dặn em trai đừng ham chơi. Đến dòng thứ chín thì thư viết: con có gửi về theo thuyền buôn của hiệu nhà ba trăm lạng bạc, để mẹ chi dùng cuối năm.

Bà đọc đến chữ "ba" thì dừng lại.

Chữ "ba" ấy không giống những chữ khác. Nét mực đậm hơn, hơi loang. Bà nghiêng tờ giấy ra phía nắng. Chỗ chữ "ba" mặt giấy xơ ra, mỏng hẳn đi, có vết cạo của một mũi dao. Dưới chữ "ba" còn lờ mờ một nét ngang dài hơn, đầu nét hất lên, như đuôi của một chữ khác đã bị cạo chưa sạch.

Bà là con gái làng giấy. Từ năm sáu tuổi bà đã ngồi xem mẹ xeo giấy, phơi giấy, nhặt giấy hỏng. Giấy dó bị cạo, đưa ra nắng là nhìn thấy ngay.

– Sao dừng? – Cụ hỏi.

Bà ngập ngừng. Ba đứa trước, một đứa đọc sai. Bà không biết đọc sai là sai thế nào. Nhưng bà biết đây là thư của ông Quận công gửi mẹ, và bà biết có ai đó đã cầm dao cạo vào chữ của ông.

– Dạ thưa cụ, dòng này viết ba trăm lạng bạc. – Bà nói. – Nhưng chữ "ba" viết đè lên một chữ khác đã bị cạo đi. Con không đọc được chữ bị cạo. Con chỉ thấy nó có một nét ngang dài, đuôi hất lên.

Thọ Xuân đường im phắc. Vú Thìn vẫn bóc lạc, không nghe thấy gì. Ngoài ao, một con chim bói cá lao xuống nước.

Cụ bà ngồi yên. Mặt cụ không biến sắc. Chỉ có cái quạt nan trong tay cụ ngừng hẳn, không phe phẩy nữa.

– Đọc tiếp.

Bà đọc tiếp đến hết thư. Cụ nghe xong, không nói gì về chữ bị cạo. Cụ chỉ đưa cổ tay trái ra, lật ngửa lên.

– Từ nay đọc cái gì cho ta, đọc xong một dòng thì gõ một ngón tay lên đây. – Cụ nói. – Một dòng, một cái. Không thừa, không thiếu.

– Dạ, thưa cụ để làm gì ạ?

– Để ta đếm.

Bà không hiểu. Nhưng bà cầm lại lá thư, đọc lại từ đầu, đọc xong mỗi dòng thì đặt ngón tay trỏ lên cổ tay cụ, gõ một cái thật nhẹ. Da cổ tay cụ mỏng như giấy bản, mạch máu xanh nổi lên dưới da. Lá thư có mười bốn dòng. Bà gõ mười bốn cái.

Cụ gật đầu, rút tay về.

– Được rồi. Về phòng nghỉ đi. Sáng mai ăn cơm xong thì sang đây, đọc sổ.

Ra khỏi Thọ Xuân đường, bà gặp hai người đàn bà đứng dưới hiên nhà giữa, như đã đứng chờ từ lâu.

Người thứ nhất ngoài bốn mươi, cao, gầy, mặc áo gấm màu lam sẫm, búi tóc cài thoa bạc, khuôn mặt dài, môi mỏng. Đại phu nhân Châu Thị Hoài, vợ ông Quận công. Người thứ hai trẻ hơn mấy tuổi, tròn trịa, da trắng, áo lụa màu hoa đào, cổ đeo chuỗi hạt trai. Nhị phu nhân Lạc Thị Uyên, vợ ông Nhị gia, con trai thứ của cụ.

Bà quỳ xuống chào. Đại phu nhân nhìn bà một lượt, không nói gì, quay sang Nhị phu nhân:

– Lại một đứa nhà quê. Không biết được mấy tháng.

– Chị cả cứ nói thế. – Nhị phu nhân cười, nụ cười tròn như cái má. Rồi bà ta cúi xuống, đỡ bà dậy, dúi vào tay bà một gói bánh còn ấm. – Bánh khảo nhà làm đấy, em ăn cho đỡ đói. Ở đây có gì không biết thì sang hỏi chị. Chị ở dãy bên đông, cạnh vườn mai.

Bàn tay Nhị phu nhân mềm, ấm, thơm mùi dầu bưởi.

– Cụ bảo em đọc gì? – Bà ta hỏi, như hỏi bâng quơ.

– Dạ, thư của ông Quận công.

– Thư anh cả à? – Nhị phu nhân vẫn cười. – Thế cụ có nói gì không?

Bà nhớ cái quạt nan ngừng phe phẩy. Bà không biết vì sao, nhưng bà nghĩ đến câu quản gia Tiêu dặn: giữ mồm giữ miệng.

– Dạ, cụ chỉ bảo con đọc lại một lần nữa.

Nhị phu nhân gật đầu, vỗ vỗ vào tay bà như vỗ con mèo, rồi đi. Đại phu nhân đi theo hướng ngược lại, không ngoái đầu.

Bà đứng dưới hiên, tay ôm gói bánh khảo, nhìn hai cái bóng đi về hai phía của một ngôi nhà, và lần đầu tiên bà thấy cái phủ này rộng quá.

Phòng của bà là một gian nhỏ trong dãy nhà ngang phía sau Thọ Xuân đường, có một cái giường tre, một cái hòm gỗ, một ô cửa sổ trông ra vườn chuối. Cơm tối là một bát cơm gạo tám thơm, đĩa rau muống luộc, mấy miếng cá kho, ngon hơn bữa Tết ở nhà. Bà ăn, nhớ hai đứa em, nuốt không trôi.

Gần canh hai có người gõ cửa.

Một thị nữ áo hồng đứng ngoài, tay cầm cái đèn lồng. Cô ta mười chín, hai mươi tuổi, mặt hoa da phấn, nói năng ngọt như mía lùi.

– Em là Thắm, hầu Đại phu nhân. – Cô ta cười. – Phu nhân nghe nói chị mới đến, sai em mang sang chút quà làm quen.

Cô ta dúi vào tay bà một cái gói giấy đỏ. Bà mở ra. Trong gói là một chiếc vòng vàng, chạm hoa cúc, nặng trĩu.

– Chị ơi, cái này em không nhận được...

– Chị cứ cầm. – Thắm nắm tay bà, gập các ngón tay bà lại quanh chiếc vòng. – Phu nhân dặn: mai chị đọc sổ hiệu lụa của Nhị phòng cho cụ, chỗ nào Nhị phòng ghi lãi thì chị đọc to, rõ, chậm. Chỗ nào ghi lỗ thì chị đọc nhanh nhanh thôi, kẻo cụ mệt. Có thế thôi. Phu nhân thương người lắm.

Thắm cười thêm một cái, rồi cầm đèn đi mất, để lại một mùi phấn thơm trên khung cửa.

Bà đứng trong phòng, chiếc vòng vàng nằm trong tay như một hòn than nguội. Một chiếc vòng như thế đủ trả hết nợ sáu quan, còn dư mua thêm một con lợn. Mà người ta chỉ bảo bà đọc nhanh, đọc chậm. Không bảo bà đọc sai.

Bà nghĩ đến người đọc thứ ba, người "đọc sai".

Bà cất chiếc vòng vào hòm. Lúc cúi xuống, bà thấy dưới gầm giường có một cái tráp gỗ nhỏ phủ bụi, ai đó để quên. Bà kéo ra. Tráp không khóa. Trong tráp là mấy cái khăn tay cũ, một cái lược sừng gãy răng, một quyển sách Nôm rách bìa, và một cái gói giấy đỏ đã phai màu.

Bà mở cái gói giấy đỏ ấy ra.

Trong đó là một chiếc vòng vàng, chạm hoa cúc, giống hệt chiếc vòng Thắm vừa mang đến.

— Hết chương 1 —