Phiên đổi hàng dưới gốc trôm

Chương 6: Phiên đổi hàng dưới gốc trôm

Cây trôm ở ngã ba to đến mức ba người ôm không xuể, vỏ xám nhẵn như da voi, tán lá xòe rộng che kín cả một khoảng đất bằng phẳng. Dưới gốc có một cái miếu nhỏ bằng gạch, mái đã sụp một nửa, và một cái chum sành ai đó đặt sẵn để người qua đường uống nước. Chum đã cạn từ đầu mùa hạn.

Thằng Mót đếm giúp tôi ba ngày liền. Nó ngồi trên một cái chạc cây trôm từ sáng sớm đến chiều, cứ có người đi qua thì bẻ một que nhỏ bỏ vào túi áo. Tối về, nó đổ túi ra, đếm.

– Bốn mươi hai người, chị. – Nó nói. – Mười một người gánh muối từ biển lên. Chín người gánh gạo, gánh sắn, gánh mật ong từ trên nguồn xuống. Mấy người còn lại đi Hà Tân, đi chợ phủ. Ai đi qua cũng dừng lại dưới gốc trôm nghỉ chân, rồi đi tiếp.

Bốn mươi hai người một ngày. Ở thế giới của tôi, một phiên livestream ế ẩm cũng có vài trăm người xem. Nhưng ở đây, bốn mươi hai người đi bộ, gánh hàng thật trên vai, dừng lại thật dưới một gốc cây.

– Người trên nguồn xuống thì cần cái chi?

– Muối. Cá khô. Mắm. Vải. – Thằng Mót đếm trên ngón tay. – Người dưới biển lên thì cần gạo. Trên nguồn có gạo, có sắn, có mật ong, có măng khô.

– Thế họ đổi cho nhau ở đâu?

– Ở chợ phủ. Hoặc bán cho lái Kình, rồi mua lại của lái Kình.

Tôi đem chuyện nói với mệ Lành. Mệ ngồi bên khung cửi, nghe hết, tay vẫn ném thoi đều đều.

– Mi muốn mở chợ ở gốc trôm?

– Dạ. Không phải chợ, mệ. Chỉ là một phiên đổi hàng. Mỗi tháng hai phiên, ngày mồng một với ngày rằm. Ai có cái chi thì mang tới, đổi cho nhau. Người trên nguồn khỏi phải đi xuống tận chợ phủ, người làng mình khỏi phải bán cho lái Kình một tiền rưỡi.

Mệ Lành dừng thoi.

– Lái Kình sẽ không để yên.

– Con biết, mệ.

– Thầy Lưu là em cột chèo của lái Kình.

– Con biết.

Mệ Lành im lặng một lúc. Rồi bà lại ném thoi.

– Đất gốc trôm là đất của miếu Bà, không thuộc làng mô. – Bà nói. – Ngày xưa, hồi tau còn con gái, ở đó cũng có một phiên đổi hàng. Rồi có năm dịch, người ta sợ, không ai tới nữa. Mi đi hỏi ông lý. Ông lý chịu thì mi làm.

Ông lý trưởng Bàu Nhum chịu. Không phải vì ông tin tôi. Ông chịu vì cái chân của thằng Lượm đã bớt sưng, vì cái bàu ở chân cồn Ông Đùng vẫn rỉ nước ngọt đều đều, và vì ông nợ lái Kình bốn tấm vải từ năm ngoái.

– Mi làm thì mi chịu. – Ông nói. – Làng không đứng tên.

Phiên đầu tiên, ngày rằm tháng Tám, gốc trôm có mười một người.

Tôi mang ba tấm vải mệ Lành dệt. Thằng Mót gánh một gánh khoai. Ông Bảy Nghêu mang hai xâu cá khô và một vò mắm. Bà cụ bán nước chè mang cái ấm đồng to và một bó lá chè tươi, đun nước ngay dưới gốc cây, ai uống thì uống. Còn lại là mấy người gánh muối từ biển lên, thấy có người ngồi dưới gốc cây thì dừng lại xem.

Bảy năm bán hàng, tôi biết người ta mua bằng mắt trước rồi mới mua bằng tiền. Nên tôi không để vải cuộn tròn trong thúng. Tôi nhờ thằng Mót trèo lên cây trôm, buộc hai sợi dây gai vào cành thấp, rồi vắt ba tấm vải lên đó, buông dài xuống. Vải gai trắng ngà bay phất phơ dưới tán lá xanh, người đi từ xa trên con đường cát đã thấy. Thằng Mót thì đứng ở ngã ba, khum tay trước miệng, rao bằng cái giọng con nít lanh lảnh:

– Ai muối đổi khoai, ai gạo đổi vải, ghé gốc trôm uống nước chè không mất tiền!

Một ông gánh muối dừng lại, uống một bát chè, rồi đổi hai bát muối hột lấy năm củ khoai lang của thằng Mót. Ông vừa đi vừa nhai củ khoai sống, vừa ngoái lại nhìn mấy tấm vải trên cành cây, như nhìn một thứ gì lạ lắm.

Đến trưa thì có ba người từ trên nguồn xuống. Hai người đàn ông và một bà già, gánh gạo nếp nương và mấy ống mật ong. Họ đứng nhìn chúng tôi một lúc, ngập ngừng, rồi bà già đặt gánh xuống.

Bà già nói giọng khác, lơ lớ, tôi nghe được chữ được chữ mất. Ông Bảy Nghêu đứng ra nói chuyện. Hóa ra ngày còn trẻ, ông từng lên nguồn đổi muối, biết nói vài câu.

Bà già cầm tấm vải của mệ Lành lên, sờ, kéo thử, rồi giơ lên trước nắng. Bà nhìn thấy đường sọc mảnh ở gần giữa khổ vải, chỗ hai sợi dọc nằm chung một khe. Bà chỉ vào đường sọc, nói gì đó với ông Bảy Nghêu.

– Bà nói, – ông Bảy Nghêu dịch, – ngày xưa mạ bà mua vải có đường sọc ni ở phiên gốc trôm. Mạ bà mặc cái váy may bằng vải đó tới chết.

Mệ Lành dệt vải ấy năm mươi năm. Có lẽ cái tấm vải mạ bà già ấy mặc tới chết cũng là của mệ Lành.

Bà già đổi một tấm vải lấy một thúng gạo nếp nương đầy có ngọn và một ống mật ong. Tôi nhẩm tính. Một thúng nếp nương ở Bàu Nhum, nếu mua của lái Kình, là bốn tiền. Một ống mật ong là hai tiền. Một tấm vải lái Kình mua một tiền rưỡi.

Phiên ấy tôi đổi được hai tấm vải. Tấm thứ ba không ai đổi. Chiều về, thằng Mót gánh gạo nếp, tôi ôm mật ong, mệ Lành ra tận ngõ đón, sờ thúng gạo, sờ ống mật, rồi gật đầu.

Ba ngày sau, lái Kình sai người sang Bàu Nhum báo. Người ấy đứng ở sân đình, nói to:

– Lái Kình dặn: nhà mô mang vải ra gốc trôm đổi, thì từ nay lái Kình không mua vải nhà đó nữa. Không bán muối, không bán dầu, không cho vay vải nộp thuế.

Sân đình lặng ngắt. Đám đàn bà nhìn nhau. Không ai nhìn tôi.

Phiên thứ hai, ngày mồng một tháng Chín, gốc trôm có tám người. Ít hơn phiên trước. Người làng Bàu Nhum chỉ có nhà tôi, ông Bảy Nghêu và bà cụ bán nước chè. Nhưng người trên nguồn xuống nhiều hơn: bà già lần trước dẫn theo năm người nữa, gánh gạo, gánh sắn khô, gánh cả măng.

Gần trưa, khi phiên đã thưa, có một bóng người đi từ phía Bàu Nhum ra. Người ấy đi vòng qua lối sau miếu, che nón kín mặt, tay ôm một tấm vải cuộn tròn trong một cái bao tải cũ.

Đó là bà Hai Cỏ.

Bà không nói gì với tôi. Bà đi thẳng đến chỗ bà già trên nguồn, mở bao tải, trải tấm vải ra. Vải của bà Hai Cỏ dệt dày, đều, hai mép vải có viền một đường chỉ nhuộm đỏ, ai trong làng cũng biết là vải nhà bà. Bà già trên nguồn sờ vải, gật đầu, đổi cho bà một thúng nếp nương và một ống mật ong.

Bà Hai Cỏ gánh thúng gạo lên vai, đi vòng qua lối sau miếu. Lúc đi ngang chỗ tôi, bà dừng lại một thoáng.

– Đừng nói với ai. – Bà nói, không nhìn tôi. – Nhà tau còn nợ lái Kình hai tấm.

Rồi bà đi.

Tôi nhìn theo cái lưng to bè của bà khuất sau miếu. Thúng gạo trên vai bà nặng, bà đi lệch hẳn về một bên, nhưng không dừng lại nghỉ lần nào. Bà cụ bán nước chè ngồi bên ấm đồng, khẽ cười, lẩm bẩm: con mẹ Hai Cỏ ni bốn mươi năm chưa thua ai câu mô, chừ chịu đi cửa sau.

Đầu tháng Chín, đến hạn giao cho lái Kình hai tấm vải đầu tiên trong tám tấm trả nợ khung cửi. Tôi ôm hai tấm vải sang Hà Tân. Lần này tôi đi một mình, không có thằng Mót.

Lái Kình không ở nhà. Vợ ông, một người đàn bà gầy gò ít nói, bảo ông lên phủ chưa về, cứ mang vải vào kho cất, ông về sẽ đo. Chị ta mở then cửa kho cho tôi, rồi quay vào bếp.

Tôi bước vào kho. Mùi muối, mùi dầu lạc, mùi vải ẩm. Ánh sáng lọt qua mấy lỗ thủng trên mái tranh, chiếu thành những cột sáng xiên xiên, bụi bay lơ lửng trong đó.

Tôi đặt hai tấm vải lên chồng vải gần cửa. Rồi tôi định quay ra.

Nhưng có một cái gì đó làm tôi dừng lại.

Ở góc kho, sát vách, có một chồng vải khác. Không phải những tấm vải lái Kình mua của dân làng rồi xếp lộn xộn. Chồng vải này xếp gọn, ngay ngắn, cuộn tròn từng tấm, buộc lạt đỏ, như hàng sắp mang đi bán. Trên cùng chồng vải có một mảnh gỗ nhỏ viết mấy chữ bằng mực tàu. Tôi không đọc được chữ Hán. Nhưng tôi nhận ra một chữ, vì tôi đã thấy nó trên cái hòm gỗ của thầy Lưu: chữ "thuế".

Tôi đi lại gần. Tôi cởi lạt tấm vải trên cùng, giở ra một đoạn.

Vải gai trắng ngà, dệt dày, đều. Hai mép vải viền một đường chỉ nhuộm đỏ.

Vải nhà bà Hai Cỏ.

Tay tôi bắt đầu run. Tôi cuộn tấm ấy lại, buộc lạt như cũ. Tôi rút tấm thứ hai ra. Rồi tấm thứ ba. Rồi tấm thứ tư.

Tấm thứ năm, tôi giở ra, đưa lên trước một cột sáng lọt qua mái.

Ở gần giữa khổ vải, có một đường sọc mảnh, rất mảnh, chạy suốt chiều dài tấm vải, chỗ hai sợi dọc nằm chung một khe.

Tôi biết tấm vải này. Ngày đầu tiên tôi mở mắt ở thế giới này, mệ Lành đã ôm nó ra, trải lên cái chõng ngoài hiên. Thầy Lưu đã đo nó bằng cây thước hai đầu bịt đồng, bảo nó thiếu, rồi sai người lính kẹp nách mang đi. "Tạm giữ", thầy nói. "Tháng Mười nộp đủ năm tấm, tấm nào đủ thước tau trả lại tấm ni."

Tấm vải "tạm giữ" ấy đang nằm trong kho lái Kình, buộc lạt đỏ, sắp mang lên phủ bán.

Sau lưng tôi, cửa kho kẹt một tiếng.

– Con Đậu. – Giọng lái Kình vang lên, vẫn vui vẻ như mọi khi. – Mi tìm chi trong góc đó rứa?

— Hết chương 6 —