Mười bảy tấm ảnh

Chương 1: Mười bảy tấm ảnh

Phong bì gửi tới văn phòng tôi ở Đà Nẵng không ghi tên người gửi, chỉ có dấu bưu điện Quảng Ngãi và một dòng chữ bút bi viết vội trên mặt sau tấm ảnh đầu tiên: Chị coi kỹ tấm số mười bốn.

Trong phong bì có mười bảy tấm ảnh đen trắng cỡ chín nhân mười hai, mép đã ố vàng, góc nào cũng có số viết tay bằng mực tím. Tôi nhận ra ngay chỗ đó trước khi kịp nhận ra mình đang run. Dãy cột bê tông. Mái tôn cong vênh như lá chuối héo. Những khung sạp gỗ chỉ còn lại than. Chợ Gò Muối, sáng hai mươi bốn tháng Chạp năm 1998.

Tôi làm giám định cháy cho một công ty bảo hiểm đã mười chín năm, đứng giữa không biết bao nhiêu đống tro. Vậy mà tấm số một vừa lật lên, tôi đã phải đặt xuống bàn, đi rót một ly nước rồi mới dám ngồi lại.

Năm đó tôi mười tám tuổi. Má tôi, bà Lư Thị Nguyệt, bán vải ở sạp 41, giữa dãy B. Vải lanh, vải xô, mấy cây vải bông in hoa cho người ta may áo bà ba ăn Tết. Má ăn cơm trưa tại sạp, nấu nước pha trà tại sạp, có cái bếp dầu hôi nhỏ để dưới gầm bàn. Chiều nào dọn hàng xong, má cũng làm một việc mà tôi coi như một nghi lễ: má tắt bếp, chờ nguội, rồi ấn nguyên cái bếp xuống một cái xô thiếc đựng nửa xô cát biển.

– Lửa phải ngủ trong cát mới ngoan, – má nói, tay vỗ vỗ lên mặt cát như vỗ lưng đứa nhỏ.

Cát đó tôi xúc ở bãi Gò Muối mang lên, mỗi tháng thay một lần. Đó là việc của tôi từ hồi tôi còn đi học lớp ba.

Đêm hai mươi ba tháng Chạp năm ấy, đêm đưa ông Táo về trời, chợ cháy lúc hai giờ sáng. Sáu mươi ba sạp thành than. Không ai chết, may mà không ai chết, chỉ có ông Chẩn bảo vệ bị phỏng tay khi cố kéo cái vòi nước ra. Ông Ba Tạo, chủ sạp tạp hoá số 37 cách sạp má hai gian, đêm đó ngủ lại giữ hàng Tết. Ông khai với công an: ông thức dậy đi tiểu, thấy ánh lửa bùng lên dưới gầm sạp 41 trước tiên.

Người ta tìm thấy cái bếp dầu của má trong đống tro. Thế là đủ. Đêm ông Táo, nhà nhà cúng, có ai ngạc nhiên khi một cái bếp gây chuyện. Biên bản ghi nguyên nhân: nhiều khả năng do bếp dầu hôi không được tắt hẳn tại sạp số 41.

Má không ký vào chỗ thừa nhận. Má chỉ ký vào chỗ đã đọc. Nhưng chợ không cần chữ ký. Chợ chỉ cần một cái tên.

Ba tháng sau, má bán căn nhà ngói ba gian ở xóm Lưới, gom được sáu cây vàng, chia cho những người bán hàng mất trắng mà nhà khó nhất. Không ai bắt má phải làm vậy. Má làm vì má không chịu được ánh mắt người ta ngoài chợ. Rồi má dắt tôi ra Đà Nẵng, thuê một căn phòng sau chợ Hàn, sáng sáng bán xôi. Má sống thêm mười bảy năm. Trong mười bảy năm đó, tôi nghe má nói câu ấy không biết bao nhiêu lần, lúc tỉnh, lúc mê, lúc chỉ còn thều thào trên giường bệnh viện:

– Má dụi lửa rồi mà. Má dụi rồi.

Tôi tin má. Nhưng tin thì không đủ để làm gì với cả một cái chợ.

Tôi lật từng tấm dưới đèn bàn. Toàn cảnh dãy B. Mái tôn sập. Những thùng nước đen ngòm. Rồi tấm số mười bốn.

Đó là góc sạp 41, chụp từ phía lối đi. Khung bàn gỗ của má đã cháy sụp một nửa. Dưới gầm, nằm nghiêng nghiêng giữa đống tro, là cái xô thiếc. Lớp sơn bên ngoài phồng rộp, đen xám. Nhưng bên trong xô, cát vẫn lưng lửng, và từ mặt cát nhô lên đúng phần cổ của cái bếp dầu, cái vành tròn đỡ nồi. Cái bếp nằm trong xô. Bị chôn trong cát tới tận cổ.

Biên bản năm đó ghi đã tìm thấy bếp dầu tại hiện trường. Nó không ghi bếp nằm ở đâu.

Tôi ngồi nhìn tấm ảnh đó rất lâu. Một cái bếp vùi trong cát không thể tự cháy. Bấc không có không khí. Bình dầu nằm dưới mặt cát. Nếu đêm đó má quên tắt bếp, ngọn lửa sẽ tắt ngấm ngay khi má ấn nó xuống xô. Ai làm nghề như tôi đều biết.

Nhưng tôi cũng biết người ta sẽ nói gì: cái xô có thể là do người dọn hiện trường đặt lại. Ảnh không nói được ai đã đặt cái gì vào đâu.

Thế là tôi lấy kính lúp, rà tiếp tấm số mười bốn từ mép trái sang mép phải, như tôi vẫn làm với ảnh của người khác. Và ở góc trên cùng, phía sau lưng cái xô, tôi thấy cây cột bê tông chia sạp 37 với sạp 39.

Trên mặt cột có một vết khói đen hình chữ V, mở rộng dần từ dưới lên. Cái đáy nhọn của chữ V không chỉ về sạp 41. Nó cắm xuống sát mặt nền, ngay dưới gầm sạp số 37.

— Hết chương 1 —