Chữ ở trong giấy

Chương 3: Chữ ở trong giấy

Quan Giáo thụ phủ là một ông già gầy, mắt híp, tay cầm quạt mo. Ông ngồi sau cái án thư ở công đường phủ học, nghe ông Ung Hữu Lộc trình bày.

Ông Ung nói hay. Ông nói về thánh hiền, về chữ nghĩa, về cái tội của kẻ tiểu nhân dám đem mồ hôi của bao nhiêu sĩ tử ngâm chung với vỏ cây. Ông bảo phải phạt nhà họ Liêu, niêm xưởng, bắt ông từ Nhạc thôi giữ tháp.

Quan Giáo thụ quay sang tôi.

– Liêu Thất, cậu có gì nói?

Tôi bước lên, đặt lên án thư hai thứ.

Thứ nhất là một tờ giấy vàng mã màu xám của xưởng nhà tôi. Tôi cầm nó, đưa lên ánh sáng ngoài cửa sổ.

– Bẩm quan, quan nhìn giùm.

Quan Giáo thụ nheo mắt. Trong lòng tờ giấy xám, khi soi lên ánh nắng, hiện ra những vệt mờ. Một nét ngang. Nửa cái bộ thủ. Một góc chữ nhân. Mực đã ngâm nước tro cho nhạt, nhưng không mất. Chữ vẫn nằm đó, chìm trong thớ giấy, như cá nằm dưới đáy ao.

– Chữ của sĩ tử vẫn ở trong giấy, bẩm quan, – tôi nói. – Con không xé, không giẫm, không gói muối. Con làm thành giấy cúng. Người ta mua về, thắp hương, rồi đốt. Chữ đi đúng đường về trời như lệ, có điều đi thêm một chặng, ghé qua bàn thờ nhà người ta.

Có tiếng ai đó cười khẽ ở cuối công đường. Quan Giáo thụ không cười. Ông đặt tờ giấy xuống, nhìn tôi.

– Còn thứ thứ hai?

Thứ thứ hai là một nắm xác pháo đỏ. Tôi đã nhặt ở đám cưới nhà phó lý, ở đám mừng thọ làng bên, ở hội đình làng Vạn Lũy. Tôi bóc lớp đỏ ngoài từng cái một, trải lên án thư. Lớp giấy bên trong của cái nào cũng có chữ. Một cái có câu "nhân chi sơ". Một cái có tên một người học trò và chữ "hỏng" phê bằng son.

Tôi không nói lời nào. Ông Ung Hữu Lộc thì nói rất nhiều, rất nhanh, rằng pháo nhà ông dùng giấy mua ở chợ, rằng ai mà biết giấy chợ lấy từ đâu ra.

Quan Giáo thụ cầm cái xác pháo có chữ "hỏng" lên. Ông nhìn hồi lâu. Rồi ông nói, giọng nhẹ tênh:

– Cái tên này là học trò của tôi. Khoa trước. Bài của cậu ấy, tôi phê.

Không ai nói gì nữa.

Tôi đã tính đường cho ông từ Nhạc. Nếu quan hỏi giấy trong tháp ở đâu ra, tôi sẽ nói là người ta lấy trộm. Nhưng tôi không phải nói. Ông từ Nhạc tự đứng dậy từ hàng ghế cuối, chống gậy đi lên, quỳ xuống trước án thư. Ông kể hết. Chiếc thuyền nan, mấy bao tải, túi tiền hai mươi đồng, cái mái tháp, ba đứa trẻ. Ông kể bằng cái giọng đều đều như đọc văn tế.

Quan Giáo thụ nghe xong, im lặng một lúc. Rồi ông xử.

Ông Ung bị phạt vì đã mua giấy kính chữ cuộn pháo, lại còn tố người khác đúng cái tội của mình. Ông từ Nhạc thôi giữ tháp ba tháng, rồi được giữ lại, vì làng không ai chịu làm cái việc nhặt giấy ngoài ruộng. Còn xưởng họ Liêu thì được làm tiếp, với ba điều: giấy làm lại chỉ được làm giấy cúng, không được bán cho người viết; mỗi tháng phải cân giấy nhận từ tháp trước mặt lý trưởng; và cứ mười tờ làm ra thì một tờ đem đốt ở tháp, coi như trả lễ.

Điều thứ ba làm tôi xót ruột. Một phần mười. Ở Bình Tân, một phần mười là lời của nguyên một tháng. Nhưng tôi gật đầu.

Cái giá còn lại là nhà họ Ung. Ông Ung Hữu Lộc không đi đâu cả, vẫn ở bên kia sông, vẫn bán pháo, và từ hôm đó không nhà nào ở Vạn Lũy chịu mua một tờ giấy của làng Hồ Khê. Chợ phiên Vạn Lũy là chợ lớn nhất vùng. Chúng tôi mất cả một cái chợ.

Tối hôm xử xong, tôi qua tháp kính chữ. Ông từ Nhạc đang ngồi trên bậc, ba đứa nhỏ ngủ gục trên đùi ông. Tôi đặt xuống cạnh ông một xâu tiền bốn mươi đồng, tiền bao giấy đầu tiên, rồi ngồi xuống.

– Cậu Thất, – ông nói, không nhìn tôi. – Bên chỗ cậu ở trước kia, người ta đốt chữ không?

Tôi nghĩ tới cái vựa đầu hẻm Bình Tân, tới những đống báo cũ, sách giáo khoa cũ, bài kiểm tra của học trò, tôi cân ký bán cho lò giấy mỗi tuần, không ai đốt, không ai thắp hương.

– Không, ông. Bên đó người ta cân ký rồi bán.

Ông từ Nhạc cười, lần đầu tiên tôi thấy ông cười.

– Cân được chữ à?

– Cân được giấy. Chữ thì không ai cân.

Ông gật gù. Rồi ông chỉ lên mái tháp, chỗ mấy viên ngói mới đỏ au trong bóng tối.

– Cậu cân giùm tôi cái mái kia. Xem nó nặng bao nhiêu bài thi hỏng.

Tôi bật cười. Cây cân đòn bằng khúc tre già vẫn dựng ở góc tháp, từ hôm tôi cân giấy ngày rằm. Tôi để nó lại đó luôn, cho ông từ Nhạc mỗi lần nhận xe giấy của trường phủ thì tự cân, tự nhớ.

— Hết —