Cây cân đòn

Chương 1: Cây cân đòn

Xác pháo dưới chân tôi có chữ.

Đám cưới nhà ông phó lý làng Hồ Khê vừa đốt xong ba bánh pháo, xác pháo đỏ rải kín sân, dày như lá bàng rụng. Người ta đi ra đi vào giẫm lên đó mà cười nói. Tôi cúi xuống lượm một cái xác còn nguyên ống, bóc lớp giấy đỏ ngoài cùng. Lớp bên trong màu ngà, cuộn chặt, trên đó có nửa cái chữ viết bằng mực đen, nét bút run run của một người đang lo thi rớt.

Tôi đứng đó, cầm cái xác pháo, và lần đầu tiên từ hồi qua đây, tôi muốn cười lớn.

Tôi tên Mão. Hồi còn ở bên kia, người ta kêu tôi là Tư Mão ve chai. Hai mươi hai năm cân giấy vụn, lon bia, sắt thép ở một cái vựa đầu hẻm Bình Tân, tôi nhìn một đống giấy là biết nó nặng nhiêu ký, bán được nhiêu tiền, loại nào xé ra nấu lại được, loại nào bỏ. Bữa đó trời mưa, tôi leo lên đống giấy cao ba thước để phủ bạt, trượt chân. Mở mắt ra, tôi nằm trong một cái chòi lá, mùi vỏ cây ngâm thối xộc lên mũi, bên ngoài có tiếng chày gỗ đập thình thịch.

Thằng nhỏ có cái xác tôi đang mang tên Liêu Thất, hai mươi tuổi, con thứ bảy nhà họ Liêu, làm giấy dó ở làng Hồ Khê đã năm đời. Thằng Thất này hồi trước khờ khờ, ít nói, ngày nào cũng ngồi đập vỏ dó tới phồng tay. Nên lúc tôi qua, ăn nói khác, đi đứng khác, người ta chỉ nghĩ là nó té xuống bể ngâm dó bị nước vô đầu.

Làm giấy dó cực lắm. Vỏ cây dó lột về, ngâm vôi, nấu, rửa, đập, rồi đem xeo từng tờ trên cái liềm tre. Một ngày một người xeo giỏi được năm trăm tờ. Mà ba năm nay vỏ dó lên giá gấp đôi, vì quan trên cấm chặt cây dó ở rừng Tây Bản để giữ đất đầu nguồn. Nhà họ Liêu nợ người buôn vỏ dó hai mươi quan. Cha thằng Thất, ông Liêu Bá, ngồi ở hiên mỗi tối, hút thuốc lào tới khuya, không nói câu nào.

Mà trong khi làng làm giấy thiếu vỏ dó, thì ở đầu làng có một cái tháp nuốt giấy mỗi ngày.

Cái tháp đó cao chừng hai trượng, xây gạch, sáu mặt, trên có mái cong, dưới có cửa lò. Người ta kêu nó là tháp kính chữ. Lệ của triều Hòa Khánh, giấy có chữ là giấy của thánh hiền, không được giẫm lên, không được gói đồ, không được chùi, không được làm lại. Giấy có chữ cũ thì phải đem tới tháp, đốt cho tro bay về trời, tro còn lại thì đem thả xuống sông. Ông từ Nhạc giữ tháp, sáu mươi tám tuổi, râu bạc, ngày nào cũng ôm một cái giỏ tre đi khắp làng nhặt giấy rơi, nhặt cả mảnh giấy dính bùn ngoài ruộng.

Tháng nào trường học ở phủ cũng chở về một xe bò giấy. Bài thi hỏng, bài tập của học trò, sổ sách cũ của nha môn, thư từ, câu đối rách. Cả một xe bò. Tôi đứng nhìn người ta khiêng từng bó vô tháp mà thấy xót như ai cắt thịt mình. Ở Bình Tân, chừng đó giấy tôi cân được cả tạ, đem bán cho lò nấu giấy, đủ tiền ăn cả tháng.

Tôi nói chuyện đó với ông Liêu Bá. Ông nhìn tôi như nhìn con chó biết nói.

– Mày điên rồi. Đem giấy thánh hiền về ngâm chung với vỏ dó, cả làng nó đập chết.

Tôi đi gặp ông từ Nhạc. Ông nghe tôi nói hết, rồi cầm cái chổi lông gà quét bụi trên bậc tháp, quét rất chậm.

– Cậu Thất, – ông nói. – Chữ là thứ người ta để lại khi người ta đã chết. Đốt nó là để trả nó về. Cậu muốn đem nó ngâm vôi cho mục nát, đập ra thành bột, rồi xeo thành giấy gói muối? Cậu về đi. Tôi coi như chưa nghe.

Tôi về. Nhưng tôi không về tay không.

Đêm đó tôi lấy một khúc tre già, một hòn đá, mấy sợi dây, làm một cây cân đòn. Không chính xác như cây cân ở vựa, nhưng tôi khắc vạch theo một cái quả cân sắt mượn của bà bán thịt ở chợ, cân được tới năm chục cân. Rồi sáng hôm sau, khi xe bò của trường phủ chở giấy tới, tôi đứng ở cổng tháp, nhờ người đánh xe cho cân từng bó. Ổng tưởng tôi khùng, nhưng cho.

Tám mươi bốn cân giấy.

Tháp kính chữ không đốt hằng ngày. Giấy chở tới thì cất trong cái kho nhỏ dưới chân tháp, đợi tới rằm, ông từ Nhạc mới mở cửa lò đốt một lần, có thắp hương, có mấy cụ trong làng ra đứng chứng. Rằm tháng đó, tôi ra từ sớm, xin ông cho cân từng bó trước khi bỏ vô lò. Ông nhìn tôi, nhíu mày, nhưng có mấy cụ đứng đó, ông không tiện cấm.

Ba mươi mốt cân.

Trong tháng, trường phủ chỉ chở tới đúng một xe. Làng thì nhặt thêm được dăm cân giấy rơi. Tám mươi bốn cân của trường phủ, chưa kể giấy làng nhặt, đi vô cửa tháp. Ba mươi mốt cân đi vô cửa lò. Năm mươi ba cân còn lại không có cửa nào để đi, trừ cửa sau.

— Hết chương 1 —