Năm trăm cái bình

Chương 1: Năm trăm cái bình

Bà nội Yến Phi không bao giờ nhìn cái bình khi làm. Bà nhìn xuống chân mình.

Bà đi lùi. Khối đất sét đặt trên một cái bệ gỗ thấp giữa sân, không có bàn xoay, không có máy. Bà đi vòng quanh nó, giật lùi từng bước nhỏ, hai bàn tay ôm lấy thành đất, vuốt lên, vuốt lên, và cái bình lớn dần ra từ giữa vòng tròn như một cái cây mọc. Sáu mươi năm bà làm gốm ở Bàu Trúc, bà đi lùi đủ để quấn quanh trái đất mấy vòng, người trong làng nói thế. Mỗi lần bà làm xong một cái bình, trên mặt đất cát quanh cái bệ có một vòng dấu chân, đều, khít, như ai vẽ bằng com-pa.

– Đi lùi mới thấy cái bình. – bà nói, khi Yến Phi hỏi sao bà không nhìn. – Đi tới là thấy đường. Làm gốm thì phải thấy cái bình.

Yến Phi hai mươi sáu tuổi, bỏ việc thiết kế đồ họa cho một công ty nội thất ở Sài Gòn về làng được tám tháng. Cô về vì bà nội đã bảy mươi tám, vì cha cô mất sớm, vì ba căn nhà gỗ trên con đường làng đầy cát đã có hai căn treo bảng cho thuê làm quán nước cho khách du lịch. Cô về vì một đêm ở Sài Gòn, ngồi trước màn hình máy tính vẽ cái bình gốm thứ một trăm cho một bộ ảnh quảng cáo, cô nhận ra mình chưa bao giờ tự tay làm một cái bình nào.

Tám tháng, cô làm được ba mươi tư cái. Hai mươi chín cái nứt khi nung.

Gốm Bàu Trúc nung ngoài trời. Không có lò kín, không có nhiệt kế. Người ta xếp bình lên một bãi đất trống, chèn củi xung quanh, phủ rơm lên trên, châm lửa, rồi canh suốt năm sáu tiếng, gió đổi hướng thì chạy đi đắp thêm rơm phía khuất gió. Lần nung đầu tiên của Yến Phi, cô đứng trong khói tới cay xè mắt, đếm từng tiếng nứt lách tách trong đống lửa như người ta đếm tiếng pháo. Lửa tàn, cô bới tro ra, nhặt từng cái bình còn nóng rẫy bằng hai cái que. Năm cái lành. Những cái khác nứt dọc thân, nứt ngang cổ, có cái vỡ đôi.

Bà nội cầm một mảnh vỡ lên, lật mặt trong ra, lấy ngón tay cái miết.

– Đất chưa quen tay con. – bà nói. – Con vuốt nhanh quá, thành bình chỗ dày chỗ mỏng. Lửa nó thấy chỗ mỏng là nó vô.

Cô không hỏi làm sao cho đất quen tay. Cô biết câu trả lời là đi lùi thêm vài nghìn vòng nữa.

Rồi đơn hàng tới.

Người đặt là anh Lã Đông, bốn mươi tuổi, chủ một công ty cung cấp đồ trang trí cho khách sạn và khu nghỉ dưỡng, văn phòng ở Hà Nội. Anh tới làng vào một buổi trưa tháng Năm, nắng Phan Rang trắng xóa, gió thổi cát quất vào mặt rát như kim chích. Anh đi một vòng các xưởng, rồi dừng lại ở sân nhà Yến Phi vì thấy cô biết dùng máy tính.

– Em nghe này. – anh nói, mở máy tính bảng, đưa cho cô xem bản vẽ một chiếc bình cao bốn mươi phân, cổ hẹp, thân phình. – Một khu nghỉ dưỡng ngoài Cam Ranh, năm trăm phòng. Mỗi phòng một cái bình như này, đặt ở góc. Một trăm tám mươi nghìn một cái, chín mươi triệu cả đơn, anh đặt cọc ba mươi. Hai tháng giao. Điều kiện duy nhất: phải giống hệt nhau. Cao đúng bốn mươi, sai lệch không quá một phân. Hoa văn y như nhau. Bên anh còn chụp ảnh từng phòng để đăng lên trang đặt phòng. Phòng này có cái bình lệch, phòng kia cái bình thẳng, khách chụp so lại, phàn nàn. Em hiểu không?

Yến Phi hiểu. Cô làm thiết kế bốn năm, cô hiểu khách sạn cần cái gì. Cô cũng hiểu chín mươi triệu là bao nhiêu đối với cái làng này vào mùa khô. Ruộng không có nước. Dê cừu gầy rộc. Mấy bà trong xóm làm gốm bán cho khách du lịch, mỗi cái bình nhỏ ba mươi nghìn, khách mặc cả xuống hai mươi lăm.

Nhưng không có ai ở Bàu Trúc làm được năm trăm cái bình giống hệt nhau bằng tay. Không có ai. Kể cả bà nội cô. Mỗi cái bình đi ra từ một vòng dấu chân là một cái khác, cao thấp khác nhau một vài phân, thân phình khác nhau theo bàn tay người làm hôm ấy mệt hay khỏe.

– Em nhận. – Yến Phi nói.

Tối hôm đó cô ngồi tính trên cái máy tính xách tay cũ. Nếu làm bằng tay, hai mươi người phụ nữ trong xóm, mỗi người một ngày được hai cái, hai tháng ra hai nghìn cái, thừa số lượng. Nhưng giống hệt nhau thì không. Cô chỉ có một cách.

Khuôn thạch cao.

Ở đầu làng có hai xưởng đã làm khuôn từ mấy năm nay, làm đồ lưu niệm nhỏ bán cho các đoàn khách, nặn một khuôn ra cả trăm con giống. Người ta không nói ra, nhưng ai cũng biết. Yến Phi sẽ làm một cái bình mẫu thật đẹp, đổ khuôn, rồi ép đất vào khuôn. Mỗi ngày bốn người làm được tám mươi cái. Bảy ngày là đủ. Cô có thể trả công cho bốn người ấy gấp đôi giá thường.

Còn mười sáu người kia thì không có việc.

Cô nói kế hoạch với bà nội lúc hai bà cháu ngồi ăn tối, cơm với cá cơm kho và canh lá bầu. Bà nội nghe hết, không nói gì. Bà ăn xong, rửa chén, rồi ra sân, ngồi xuống cạnh khối đất sét đã ủ sẵn cho ngày mai, lấy tay vỗ vỗ lên nó, như vỗ lưng một đứa nhỏ.

– Con làm cái bình mẫu đi. – bà nói, không quay lại. – Khuôn thì phải có cái mẫu.

— Hết chương 1 —