Ống tre đựng bút

Chương 1: Ống tre đựng bút

Thằng Tý con nhà hàng xén đứng giữa sân, mặt đỏ gay, tay còn nắm cái bánh khảo của bạn nó, khăng khăng là bạn cho chứ nó không lấy. Đứa kia thì khóc. Cả lớp mười bốn đứa đứng vòng quanh, nhìn tôi chờ phán.

Tôi bảo cả lớp vào ngồi, rồi ngồi xuống cái chõng tre ở đầu hiên, chỗ tôi vẫn ngồi chấm bài. Tôi năm nay bảy mươi mốt tuổi, dạy học ở cái làng ven sông này đã bốn mươi năm. Tôi không thích xử chuyện của trẻ con bằng roi. Tôi thích kể chuyện hơn. Hôm ấy tôi kể cho chúng nó nghe chuyện thỏi mực trầm.

Hồi ấy tôi mười ba tuổi, tên là Chử Bảo, nhưng cả làng Hạ Vân gọi tôi là thằng Bảo Chân Đất, vì tôi chưa có đôi guốc nào cho tới năm mười lăm. Bố tôi mất sớm, mẹ tôi đi cấy thuê. Tôi được vào học lớp thầy đồ Văn Tịnh ở đình làng là vì thầy không lấy tiền học của nhà nghèo, chỉ bảo tuần nào tôi cũng ra bờ sông cắt một gánh cỏ cho con ngựa của thầy là được.

Lớp có hai mươi đứa. Đứa giàu nhất là cậu ấm Đinh Khải, con trai lý trưởng. Đèn dầu thắp lớp ban tối là dầu nhà lý trưởng cho. Cái phản gỗ lim thầy ngồi giảng cũng là của nhà lý trưởng cúng đình. Khải có bộ tráp sơn son, có nghiên đá xanh, có bút lông sói. Còn tôi thì mài mực trên một mảnh ngói vỡ, mực tự làm bằng muội đèn dầu lạc mẹ tôi cạo ở đáy nồi, trộn với nước cơm cho dính, nặn thành thỏi rồi phơi khô. Viết lên giấy thì đen, nhưng lâu dần chữ ngả màu nâu, và tay tôi lúc nào cũng nhem nhuốc như thằng bé thổi lò.

Tháng ấy là tháng tám. Quan huyện báo về các làng: đầu năm sau có kỳ khảo hạch ở huyện, mỗi lớp học trong làng được tiến cử một trò giỏi nhất đi thi. Ai đỗ đầu kỳ ấy thì được vào trường huyện học không mất tiền. Cả làng Hạ Vân đều biết lớp thầy Tịnh có hai đứa học khá nhất: cậu ấm Khải, và thằng Bảo Chân Đất.

Thầy Tịnh chưa nói sẽ chọn ai.

Đầu tháng, ông chú của Khải làm quan ở kinh gửi về cho cháu một món quà: thỏi mực trầm. Mực tàu thượng hạng, trong có trộn bột trầm hương, mài ra nước đen óng như cánh quạ, mùi thơm bay cả gian đình. Khải mang tới lớp khoe, mài cho cả lớp ngửi. Đứa nào cũng xúm lại. Tôi cũng ngửi. Đó là lần đầu tiên tôi biết mực có thể thơm.

Ba hôm sau, thỏi mực trầm mất.

Khải mở tráp lúc đầu giờ chiều, khóc ầm lên. Cả lớp lục tìm. Rồi có đứa reo lên. Nó tìm thấy thỏi mực trong cái ống tre đựng bút của tôi, cái ống tôi treo trên cái đinh cạnh cột đình. Thỏi mực được gói trong một mẩu giấy hồng, buộc một sợi chỉ.

Tôi đứng như trời trồng. Buổi trưa hôm ấy tôi không ở đình. Tôi ra bờ sông cắt cỏ cho ngựa thầy, như mọi ngày thứ năm. Nhưng không ai thấy tôi ở bờ sông cả. Ống tre của tôi thì treo ở đó, ai đi qua cũng với tới được.

Lý trưởng tới ngay chiều hôm ấy. Ông to béo, mặc áo the thâm, đi giày da bóng, đứng giữa sân đình nói thẳng với thầy Tịnh:

– Nhà nghèo thì tham. Tôi không bắt nó đền, nhưng thầy cho nó nghỉ học. Đình này là đình làng, không chứa kẻ cắp.

Mẹ tôi nghe tin từ ngoài ruộng chạy về, chân còn lấm bùn, quỳ sụp xuống trước mặt lý trưởng. Tôi đứng sau lưng mẹ, mặt nóng ran, nhưng không khóc. Tôi nhớ tôi đã cố hết sức không khóc.

Thầy Tịnh đỡ mẹ tôi dậy. Thầy năm ấy năm mươi tám tuổi, người gầy, chòm râu thưa, áo nâu đã bạc. Thầy cầm thỏi mực trầm lên, cầm cả mẩu giấy hồng và sợi chỉ, xem rất lâu. Rồi thầy nói với lý trưởng, giọng nhỏ nhẹ như mọi khi:

– Thưa ông lý, mất của thì phải tìm kẻ lấy. Nhưng tìm thấy của ở đâu chưa chắc kẻ lấy ở đó. Ông cho tôi một đêm.

Rồi thầy quay vào lớp, nói với cả hai mươi đứa chúng tôi:

– Mực trầm là thứ mực quý. Ai đã cầm vào, cầm lâu, mài thử, thì tay thơm tới ba ngày chưa hết, rửa nước lã không trôi. Sáng mai, trước giờ học, thầy ngửi tay từng trò.

— Hết chương 1 —