Cái vảy thứ ba

Chương 3: Cái vảy thứ ba

Mai Thúc Lân nghe hết. Ông không nhìn Lạc Quý. Ông đẩy cái giỏ ba trăm thẻ tre về phía mép án.

– Úc Thị Hoè, bà lên đây.

Bà Hoè đứng dậy, bước lên bậc. Bà không chạm tay vào giỏ ngay. Bà nói:

– Bẩm quan, xin quan cho một người lính lệ cầm giúp con cái đèn.

Ông cho. Bà Hoè cầm từng chiếc thẻ lên, nghiêng đầu thẻ ra ánh đèn, nhìn cái vảy thứ ba trên lưng con cá. Thẻ nào có vết sứt, bà đặt sang trái. Thẻ nào vảy đều, bà đặt sang phải. Bà làm rất nhanh, như người lựa gạo. Cả công đường im lặng, chỉ nghe tiếng thẻ tre lách cách.

Nửa canh giờ sau, bên trái có hai trăm mười hai chiếc. Bên phải tám mươi tám.

Mai Thúc Lân cầm một chiếc bên trái, một chiếc bên phải, đặt cạnh nhau dưới ánh đèn. Ông thấy ngay. Chiếc bên trái, vây lưng con cá có một chỗ khuyết nhỏ như vết móng tay. Chiếc bên phải, vây lưng liền, vảy đều tăm tắp, đẹp hơn. Đẹp hơn vì được khắc bằng dao, chứ không phải nung bằng một con dấu rèn vội.

– Bẩm quan, – bà Hoè nói, – con dấu của con đang ở nhà con. Quan cho người về lấy, nung thử một chiếc trước mặt quan.

Ông cho người đi. Rồi ông cho gọi ông thợ rèn đầu chợ, gọi ba người phu bến đã mua thẻ ở hiệu Lạc Quý, gọi cả bà hàng xén. Đến giờ Mùi, con dấu sắt đã nằm trên án, nung đỏ trong lò than của nhà bếp huyện nha, ấn xuống một chiếc thẻ tre mới. Vết sứt ở vảy thứ ba hiện ra, rõ như dấu điểm chỉ. Ông thợ rèn đứng dưới công đường, gãi đầu, nhận đúng là ông rèn vội.

Ba người phu khai mua thẻ ở hiệu đổi tiền nhà họ Lạc, mười thẻ tám bữa, người bán là cậu giúp việc của Lạc Quý.

Lạc Quý không còn đứng thẳng nữa. Ông ta bảo cậu giúp việc tự làm, ông ta không biết. Mai Thúc Lân không cãi với ông ta. Ông cho người đi lục nhà cậu giúp việc. Đến tối, người ta mang về một con dao khắc, một bó tre chẻ dở, và một cái túi tiền đồng mới, loại tiền vừa từ kinh chở về, cả huyện chỉ hiệu đổi tiền nhà họ Lạc mới có nhiều đến thế.

Mai Thúc Lân hiểu. Lạc Quý không cần thẻ giả để kiếm tiền. Ông ta cần thẻ giả để quán cơm bến Bình Đàm vỡ nợ, phu bến mất lòng tin vào thẻ, quay lại chỗ ông ta đổi thóc lấy tiền đồng, mỗi lần đổi ăn chênh ba phần mười. Thẻ tre của bà Hoè đã lấy mất của ông ta cả một cái bến.

Nhưng vụ án chưa xong. Còn câu hỏi của chính Lạc Quý. Và câu hỏi ấy đúng.

Thẻ tre của bà Hoè đã thành tiền. Không ai đúc. Không ai cho phép. Nó tự thành tiền, vì cả huyện thiếu tiền.

Mai Thúc Lân quay sang viên thư lại đứng hầu bên cạnh.

– Lư Bá Tiếp. Cái thẻ ở thắt lưng ngươi, đưa ta xem.

Lư Bá Tiếp tái mặt. Y tháo chiếc thẻ ra, quỳ xuống, dâng lên. Thẻ tre, con cá, vảy thứ ba có vết sứt.

– Ở đâu ra?

Lư Bá Tiếp lắp bắp. Mùa đắp đê vừa rồi, huyện nha thiếu tiền đồng trả công phu, kho chỉ có thóc. Phu không chịu nhận thóc vì phải vác đi đổi. Y đã đem thóc của kho ra bến, mua của bà Hoè năm trăm thẻ, trả công phu đắp đê bằng thẻ. Phu đắp đê ăn cơm ở quán bà Hoè suốt hai tháng. Chiếc thẻ này là chiếc còn thừa. Y chưa trình vì sợ quan cho là trái phép.

Cả công đường lặng đi. Lạc Quý há miệng ra, rồi ngậm lại.

Mai Thúc Lân ngồi im rất lâu. Ông nghĩ tới con đê bốn mươi dặm của huyện Bình Đàm, mùa lũ năm nay không vỡ, nhờ hai trăm phu đắp kịp. Ông nghĩ tới việc hai trăm phu ấy đã ăn cơm bằng những chiếc thẻ tre mà giờ đây người ta đòi ông xử là tiền giả.

Rồi ông xử.

Lạc Quý bị phạt vì làm thẻ giả lừa phu bến và vu cáo người khác, nộp ba mươi quan, hiệu đổi tiền niêm một tháng. Cậu giúp việc bị đánh hai mươi roi, đuổi khỏi huyện.

Còn bà Hoè, ông nói:

– Luật cấm dân đúc tiền. Thẻ của bà không phải tiền, vì nó chỉ đổi được một thứ là cơm ở quán bà. Nhưng người ta đã đem nó đi đổi thứ khác, thì nó sắp thành tiền. Từ nay, bà chỉ được bán thẻ cho người ăn cơm, không bán cho chủ thuyền, không bán cho ai mua đi trả công. Thẻ nào đang lưu ở ngoài, ai mang đến, bà phải đổi lại, hoặc bằng cơm, hoặc bằng thóc, theo giá người ta đã mua. Hạn một tháng.

Bà Hoè cúi đầu. Bà biết cái giá ấy. Mai Thúc Lân cũng biết. Bà đã bán ra hơn hai nghìn chiếc thẻ, nhiều chiếc đã được ăn, nhưng còn hàng trăm chiếc trôi nổi khắp chợ, ở hàng xén, ở quán rượu, ở nhà những người phu đắp đê. Một tháng đổi lại hết, bà sẽ mất sạch số thóc dành dụm được từ mùa xuân.

– Bẩm quan, con xin vâng, – bà nói.

Ông ngập ngừng một chút, rồi nói thêm:

– Còn năm trăm thẻ huyện nha đã mua, huyện nha tự chịu. Phần còn thừa, huyện nha giữ lại, mùa đắp đê sang năm cho phu ăn tiếp. Thẻ ấy là để ăn cơm, không phải để tiêu.

Lư Bá Tiếp ngẩng lên nhìn ông. Bà Hoè cũng ngẩng lên. Lần đầu tiên từ sáng, ông thấy người đàn bà ấy cười.

Những ngày sau đó, viên lính lệ ông sai ra bến về kể lại từng hôm. Sáng nào trước quán cơm cũng có một hàng người cầm thẻ đứng đợi. Bà hàng xén mang tới bốn mươi chiếc. Ông bán rượu mang tới sáu mươi. Bà Hoè đổi từng chiếc, soi từng cái vảy thứ ba, chiếc nào thật thì trả thóc, chiếc nào giả thì bảo người ta mang sang huyện nha mà đòi nhà họ Lạc. Đến ngày thứ mười, kho thóc của quán đã vơi quá nửa.

Ngày thứ mười một, anh Bảy Gù đến, tay cầm một túi vải nặng trĩu. Anh đổ ra bàn ba mươi hai chiếc thẻ, tiền công cả tháng đắp đê của anh. Bà Hoè đã đong sẵn thóc. Anh Bảy Gù lắc đầu, gom thẻ lại cho vào túi.

– Tôi không đổi, – anh nói. – Tôi để ăn dần.

Sau anh Bảy Gù là ba người phu khác. Rồi mười người. Họ đến, đưa thẻ cho bà Hoè xem tận mắt cái vảy sứt, rồi cầm thẻ về, không lấy thóc.

Một tháng sau, Mai Thúc Lân nghe người ta kể, quán cơm bến Bình Đàm đã đổi lại hết thẻ trôi nổi, bà chủ vẫn phải bán cái nồi đồng lớn nhất. Nhưng phu bến vẫn ăn ở đó. Họ mua thẻ bằng tiền công của chính họ, mười thẻ chín bữa, và không ai đem thẻ đi mua muối nữa. Hiệu đổi tiền nhà họ Lạc mở cửa lại thì vắng tanh.

Một buổi trưa cuối thu, ông thay áo thường, đi một mình ra bến Bình Đàm. Quán cơm đông, phu bến ngồi chật ba dãy bàn dài, tiếng đũa bát lách cách. Ông ngồi xuống một góc. Bà Hoè bưng tới một bát cơm, một đĩa cá kho, một bát canh rau đay. Bà nhận ra ông, nhưng không nói gì.

Ông ăn xong, rút trong tay áo ra một chiếc thẻ tre, đặt lên bàn. Con cá cháy xém, vảy thứ ba có vết sứt, mặt sau khắc chữ nhất. Đó là chiếc thẻ ông giữ lại từ đống thẻ bên trái trên án hôm xử.

Bà Hoè cầm chiếc thẻ, lật lại, nhìn vết sứt, rồi bỏ vào cái ống tre treo cạnh bếp, nơi những chiếc thẻ đã ăn được thả vào, đợi chẻ ra làm củi.

— Hết —