Giỏ thẻ tre trên án

Chương 1: Giỏ thẻ tre trên án

Cái giỏ đặt trên án thư có ba trăm chiếc thẻ tre, chiếc nào cũng dài bằng ngón tay, đầu khắc hình một con cá cháy xém.

Tri huyện Mai Thúc Lân cầm một chiếc lên, lật qua lật lại. Mặt trước là con cá, đốt bằng sắt nung. Mặt sau khắc một chữ "nhất", nghĩa là một bữa cơm. Thẻ nhẵn bóng vì qua nhiều tay. Ông đặt nó xuống, nhìn người đàn bà đang quỳ dưới công đường.

Úc Thị Hoè, ba mươi tuổi, chủ quán cơm ở bến Bình Đàm. Mặc áo vải xanh bạc, tóc vấn gọn, hai tay đặt trên đầu gối. Bà không cúi mặt như những người đàn bà khác bị giải lên huyện. Bà nhìn thẳng vào cái giỏ thẻ tre.

Người đứng tố là Lạc Quý, chủ hiệu đổi tiền lớn nhất huyện Bình Đàm, người mặc áo gấm đứng bên trái công đường, giọng to và rõ như đã tập trước:

– Bẩm quan, luật triều đình cấm dân tự đúc tiền. Thẻ tre của mụ này nay đã thành tiền. Phu bến cầm thẻ đi mua muối, mua vải, mua rượu. Hàng xén chợ Bến nhận thẻ thay tiền đồng. Ba trăm thẻ trong giỏ này, người của tôi thu được ở chợ chỉ trong hai ngày. Mụ in ra bao nhiêu thẻ, mụ có bấy nhiêu tiền, không cần đồng, không cần quan cho phép. Thế không phải đúc tiền thì là gì?

Ngoài cổng huyện nha, phu bến đứng chật, có người còn đeo nguyên đòn gánh trên vai. Tiếng xì xào vọng vào tận công đường. Lạc Quý cho gọi lên một bà hàng xén ở chợ Bến, bà ta run run khai đã nhận thẻ tre của phu đổi lấy kim chỉ, đổi lấy gương lược, rồi chính bà lại mang thẻ ra quán cơm ăn. Rồi một ông bán rượu khai y như thế. Mỗi người khai xong, Lạc Quý lại quay sang nhìn tri huyện, như muốn nói: quan thấy chưa.

Mai Thúc Lân thấy. Luật của triều Định Khánh ghi rõ trong mục Tiền hóa: kẻ nào tự đúc tiền, tự làm vật thay tiền mà lưu hành trong dân, xử nặng. Ông học thuộc điều ấy từ năm mười tám tuổi. Ông chưa bao giờ nghĩ có ngày phải đem nó ra xử một giỏ thẻ tre.

Mai Thúc Lân không trả lời ngay. Ông nhậm chức tri huyện Bình Đàm mới được bốn mươi ngày, nhưng bốn mươi ngày đủ để ông biết hai điều. Một là huyện này thiếu tiền đồng như đất hạn thiếu nước. Lò đúc của triều đình ở kinh xa sáu trăm dặm, tiền chở về chậm, mỗi năm một ít, còn bao nhiêu thì nhà giàu cất vào hũ. Ở chợ, người ta đổi chác bằng thóc, bằng muối, bằng vải. Hai là, ở cái huyện thiếu tiền ấy, người kiếm tiền nhiều nhất chính là người đổi tiền.

Ông còn biết một điều thứ ba, nhưng chưa chắc.

Sáng nay lúc ông bước lên công đường, viên thư lại Lư Bá Tiếp đứng hầu bên cạnh vén vạt áo, và ông thấy treo lủng lẳng ở thắt lưng y một chiếc thẻ tre nhỏ. Lư Bá Tiếp thấy ông nhìn thì vội kéo vạt áo che lại.

– Úc Thị Hoè, – Mai Thúc Lân nói. – Bà có điều gì muốn trình?

Người đàn bà ngẩng lên.

– Bẩm quan, có. Nhưng phải kể từ đầu. Quan có cho con kể từ đầu không?

Lạc Quý cười khẩy. Mai Thúc Lân gật đầu.

— Hết chương 1 —