Lời khai của bà chủ quán cơm

Chương 2: Lời khai của bà chủ quán cơm

Con mở quán cơm ở bến Bình Đàm từ mùa xuân. Trước đó con không phải người bán cơm. Chuyện ấy dài, quan cho con không kể.

Bến Bình Đàm có chừng hai trăm phu bốc vác. Họ khuân lúa, khuân muối, khuân gỗ lên xuống thuyền. Họ ăn nhiều, ăn nhanh, ăn đúng giờ Ngọ. Nhưng họ không có tiền ăn hằng ngày. Chủ thuyền trả công phu theo chuyến, chuyến dài thì nửa tháng mới trả một lần, có khi trả bằng thóc, có khi trả bằng muối, ít khi trả bằng tiền đồng, vì tiền đồng hiếm.

Thế là phu ăn chịu. Quán nào trên bến cũng có một cái vách ghi nợ bằng than. Người này ăn mười bữa, người kia ăn mười hai. Đến ngày trả công, người ta cãi nhau cả buổi. Phu bảo con ghi thừa, con bảo phu ăn thiếu, không ai biết ai nói thật. Tháng đầu, con mất trắng gần một phần ba tiền cơm.

Ở chỗ con trước kia, con làm nghề giữ tiền cho người khác. Con biết một điều: người ta cãi nhau về nợ là vì nợ không có hình. Nợ chỉ là một vạch than trên vách, xóa được, vẽ thêm được. Phải cho nó một cái hình, cầm được, đếm được.

Con lên lò rèn đầu chợ, nhờ ông thợ rèn làm cho con một con dấu sắt nhỏ hình con cá. Lúc ông ấy giao, con nhìn thấy một chỗ sứt ở vây lưng con cá, ngay cái vảy thứ ba, chắc do ông ấy rèn vội. Ông đòi làm lại. Con bảo thôi, cứ để nguyên. Một con dấu có vết sứt thì không ai làm giống được, trừ khi người ta biết vết sứt ở đâu. Mà vết sứt ở đâu thì chỉ có con với ông thợ rèn biết.

Con chẻ tre, vót thẻ, nung dấu lên đầu thẻ, khắc chữ nhất ở mặt sau. Rồi con nói với phu bến: ai mua thẻ trước thì mười thẻ con chỉ lấy giá chín bữa. Ngày trả công, phu mua thẻ. Đến giờ Ngọ, phu đưa thẻ, con dọn cơm. Không ai phải nhớ, không ai phải cãi. Phu thích, vì rẻ được một bữa. Con thích, vì tiền cơm nửa tháng con có trong tay ngay ngày đầu, đủ đi chợ mua gạo giá sỉ.

Tháng thứ hai, chủ thuyền bắt đầu mua thẻ của con. Họ không có tiền đồng trả công phu, họ mua thẻ bằng thóc, bằng muối, rồi trả công phu bằng thẻ. Phu không phải chạy đi đổi thóc lấy tiền nữa.

Tháng thứ ba, con bắt đầu thấy thẻ của con ở những chỗ con không ngờ. Bà hàng xén nhận thẻ của phu đổi lấy kim chỉ, rồi bà mang thẻ ra quán con ăn cơm. Ông bán rượu nhận thẻ, rồi đưa thẻ cho thằng con trai ra quán con ăn. Thẻ con bán ra một lần, đi qua năm sáu tay rồi mới quay về quán.

Con biết như thế là không ổn. Con đã định dừng bán thẻ cho chủ thuyền. Nhưng chưa kịp thì có chuyện.

Một tháng trước, phu bến bắt đầu mang tới quán những chiếc thẻ con không bán ra. Con cá trên đầu thẻ đẹp hơn con cá của con, vảy đều, không sứt. Họ bảo họ mua ở hiệu nhà ông Lạc, mười thẻ giá tám bữa, rẻ hơn nhà con một bữa. Con không nhận. Con bảo đây không phải thẻ của con. Phu không tin. Hôm ấy hai chục người đập bàn ở quán con, có người lật cả nồi cơm.

Hôm ấy có anh Bảy Gù, người phu già nhất bến, đứng chắn trước nồi cơm. Anh ấy cầm hai chiếc thẻ, một của con, một của hiệu nhà ông Lạc, giơ lên cho mọi người xem. Anh ấy không nói được là khác ở đâu, anh ấy chỉ nói: thẻ của cô Hoè cầm lâu thì tay thơm mùi khói, thẻ kia cầm vào tay thơm mùi dầu. Không ai nghe anh ấy. Người ta chỉ nghe thấy mình bị lừa mất tám bữa cơm, mà con là người đứng trước mặt họ.

Mấy hôm sau, quán con vắng một nửa. Ai cũng sợ cầm thẻ. Người cầm thẻ thật cũng sợ, vì không biết thẻ mình là thật hay giả. Con ngồi một mình bên nồi cơm nguội, nghĩ tới chỗ con trước kia, nơi người ta cũng có một thứ giống như thẻ này, cũng sợ y như thế khi có tiền giả. Bên ấy có người đứng ra bảo đảm cho từng đồng. Ở đây, con chỉ có một con dấu sứt.

Con đã định đi báo quan. Thì quan cho người tới bắt con trước.

— Hết chương 2 —