Bốn mươi tấm lụa và một cái biển

Chương 3: Bốn mươi tấm lụa và một cái biển

Năm mươi năm trước, làng Vạn Thượng có hai chị em nhà họ Lã, chị dệt giỏi nhất làng, em dệt giỏi nhì. Hiệu Phượng Song ở trấn Sơn Nam lên làng mua tơ, mua lụa, mỗi tháng một lần. Hai ông chủ hiệu, một ông họ Từ, một ông họ Phạm, cùng ngồi ở hiên nhà họ Lã uống chè, cùng khen lụa của cô chị.

– Cả hai cùng thương ta. – Bà Chánh Thất nói, giọng bình thản như kể chuyện người khác. – Ta thì không biết thương ai. Ông Từ ăn nói dịu dàng, nhưng tính toán chi li. Ông Phạm hào phóng, nhưng nóng như lửa. Ta chưa chọn được.

Mùa xuân năm ấy, cô chị nhà họ Lã được một vị quan ở kinh thành hỏi cưới. Cha mẹ nhận lời. Cô chị không cãi, chỉ gửi xuống trấn Sơn Nam một lời nhắn: hiệu Phượng Song đặt cho cô bốn mươi tấm lụa cưới, cô sẽ dệt hoa văn chim phượng bằng chính tay mình, chỉ cần hiệu mang tơ hạng nhất lên. Ai mang lên trước thì cô gửi lời cảm ơn người ấy.

Bà Chánh Thất ngừng lại, cười.

– Ta chỉ định gửi lời cảm ơn thôi. Ta không định gì hơn. Nhưng hai ông ấy thì hiểu khác.

Ông Từ muốn đi. Ông Phạm muốn đi. Hai ông cãi nhau suốt một đêm xem ai mang tơ lên làng. Cãi đến sáng, không ai chịu ai, hai ông cưa đôi tấm biển, chia đôi kho tơ. Rồi cả hai cùng lên đường, mỗi người một thuyền, mỗi người mang một nửa số tơ.

– Một nửa số tơ thì chỉ dệt được hai mươi tấm. – Bà Chánh Thất nói. – Hai nửa thì đủ bốn mươi. Mà hai ông ấy không chịu đưa tơ cho nhau. Ông này bảo ông kia đưa trước. Ta đứng ở hiên nhà này, nhìn hai cái thuyền đậu ở bến, nhìn hai ông đứng hai đầu sân, không ông nào chịu nhìn ông nào. Đến ngày cưới, ta mặc áo vải nâu về nhà chồng.

Hiên nhà bà Thoi im lặng. Chỉ có tiếng cửi các nhà bên lách cách.

Kiêu là người lên tiếng trước, giọng khàn khàn.

– Rồi tơ hai ông mang lên đâu ạ?

Bà Thoi đứng dậy, đi vào buồng trong, khiêng ra một cái hòm gỗ cũ. Mở ra, bên trong là những cuộn tơ vàng óng, xếp thành hai chồng, mỗi chồng buộc một sợi lạt khác màu.

– Hai ông bỏ lại cả. – Bà Thoi nói. – Ông nào cũng bảo không mang về, để đấy cho ông kia mang về. Năm mươi năm, tôi phơi lại mỗi mùa hạ, chưa mọt sợi nào. Tơ hạng nhất là tơ này đây, chứ tơ năm nay đâu ra đủ bốn mươi tấm.

Đũi nhìn hai chồng tơ. Kiêu nhìn hai chồng tơ. Rồi hai đứa nhìn nhau.

– Cháu không biết ông nội cháu ngốc đến thế. – Đũi nói.

– Ông nội cháu ngốc hơn. – Kiêu nói. – Ông nội cháu có nửa cái đuôi.

Đó là lần thứ mười tám hai đứa cãi nhau. Lần ấy, bà Chánh Thất cười đến chảy nước mắt, bà Thoi phải vỗ lưng cho chị.

Cười xong, bà lau mắt bằng vạt áo nâu, nói thêm, giọng nhỏ hẳn đi. Ông Chánh nhà bà là người tốt, năm mươi năm chưa từng to tiếng với bà một câu. Ông mất mùa đông năm ngoái. Thu dọn đồ đạc của ông xong, bà mới nghĩ đến hai chồng tơ còn nằm trong hòm nhà em gái. Cháu gái bà sắp cưới, bà muốn nó mặc thứ lụa mà bà ngày xưa không được mặc. Và bà muốn biết, sau năm mươi năm, nhà Phượng Song có còn ai chịu đưa tơ cho nhau không.

– Ta chỉ định xem thôi. – Bà nói. – Hai đứa cãi nhau dữ quá, ta tưởng hỏng rồi.

Chiều hôm ấy, ở hiên nhà bà Thoi, Đũi và Kiêu ngồi xuống cùng một chiếc chiếu, lần đầu tiên trong đời. Hai đứa cãi nhau suốt hai canh giờ, lần này về chuyện chia tiền. Đũi đòi hiệu Phúc Thịnh lo nhuộm, hiệu Đức Long lo dệt hoa. Kiêu đòi ngược lại. Cuối cùng hai đứa chia đôi bốn mươi tấm, hai mươi tấm mỗi hiệu, tiền lời chia đôi, tơ của hai ông nội dùng chung, công dệt trả cho bà Thoi đúng giá năm quan một tấm, không mặc cả. Kiêu muốn trả năm quan rưỡi. Đũi không cho. Bà Thoi bảo năm quan là đủ.

Bà Chánh Thất ngồi nghe, không nói một lời.

Cả mùa hạ năm ấy, phố Hàng Lĩnh được xem một chuyện lạ. Sáng nào thằng Kiêu nhà Đức Long cũng ôm tơ sang hiệu Phúc Thịnh, chiều nào con Đũi nhà Phúc Thịnh cũng ôm lụa đã nhuộm sang hiệu Đức Long. Hai đứa đứng giữa phố cãi nhau về màu trắng: trắng ngà hay trắng sữa, trắng của vỏ trứng hay trắng của hoa bưởi. Có hôm cãi to quá, ông hàng quạt bên cạnh phải mang ghế ra ngồi xem như xem hát. Có hôm mưa, hai đứa cùng chạy vào trú dưới mái hiên nhà bán quạt, cãi tiếp, mưa tạnh lúc nào không biết.

Tháng Chín năm ấy, bốn mươi tấm lụa trắng hoa văn chim phượng được chở về kinh thành trên một chiếc thuyền. Đũi và Kiêu cùng đi giao hàng. Trên thuyền, ngoài bốn mươi tấm lụa, còn có hai nửa tấm biển gỗ gói chung trong một tấm vải.

Sáng hôm thuyền đi, Đũi bắc thang tháo nửa tấm biển trên cửa hiệu Phúc Thịnh, Kiêu bắc thang tháo nửa tấm biển bên kia đường. Mẹ Đũi đứng ở cửa hiệu, nhìn con gái, không nói gì. Bố Kiêu đứng ở cửa hiệu bên kia, cũng không nói gì. Hai người lớn nhìn nhau qua phố. Năm mươi năm, lần đầu tiên. Rồi bố Kiêu khẽ gật đầu, và mẹ Đũi gật lại.

Ngày cưới cháu gái bà Chánh Thất, giữa sảnh phủ nhà bà ở kinh thành, hai nửa tấm biển được ghép lại trên một cái giá gỗ, con phượng hoàng có đủ đầu, đủ đuôi. Bà Chánh Thất đứng trước tấm biển rất lâu, tay chạm lên chỗ vết cưa đã mờ. Rồi bà quay sang hỏi hai đứa định treo nó ở đâu khi về.

Đũi bảo treo bên hiệu Phúc Thịnh, vì đầu phượng là của nhà nó. Kiêu bảo treo bên hiệu Đức Long, vì đuôi phượng là của nhà hắn, mà phượng bay thì đuôi dẫn hướng. Bà Chánh Thất bảo hai đứa cứ cãi đi, bà ngồi nghe.

Năm sau, phố Hàng Lĩnh có một hiệu lụa mới, giữa hai hiệu Phúc Thịnh và Đức Long, chỉ là một gian nhỏ thuê lại của nhà bán quạt. Trên cửa treo một tấm biển gỗ chạm chim phượng, vết cưa giữa thân đã được đắp sơn, nhưng nhìn gần vẫn thấy. Người trong phố bảo, hiệu ấy do một cô gái họ Từ với một chàng trai họ Phạm cùng mở, lời lãi chia đôi, đến giờ vẫn cãi nhau mỗi sáng về chuyện ai mở cửa trước.

Còn bà Thoi, mỗi năm vẫn gửi xuống phố Hàng Lĩnh bốn mươi tấm lụa phượng hạng nhất. Không bán cho nửa nào. Chỉ bán cho Phượng Song.

— Hết —