Tờ giấy phát chẩn

Chương 3: Tờ giấy phát chẩn

Mẹ tôi đứng ở cửa bếp, tóc còn xõa, tay cầm cái đèn dầu.

Tôi tưởng mẹ sẽ giằng lấy cuộn mành. Mẹ không giằng. Mẹ đi tới, đặt đèn xuống, ngồi xổm cạnh tôi, rồi mở cuộn mành ra trên nền đất, lấy ngón tay sờ dọc theo sợi lông ngựa.

– Hôm ông con ngã ở trạm dịch về, – mẹ nói, – mẹ giặt cái áo bùn cho ông mất ba nước. Ông bảo mẹ: nhà mình nghèo, cái gì cũng bán được, chỉ có tiếng thật thà là không bán được, vì bán rồi thì không ai mua giấy nhà mình nữa.

Mẹ cuộn tấm mành lại, đưa cho tôi.

– Mai đi sớm. Mang theo cả cái mành. Người ta không tin con thì tin nó.

Ngày phủ xử, công đường đông người. Bá hộ Đường ngồi ở hàng ghế bên trái, mặc áo the, tay cầm quạt, bên cạnh là con trai lão. Bà Khế quỳ ở chiếu bên phải, ba đứa con ngồi bệt sau lưng. Quan tri phủ họ Phan ngồi trên, chừng năm mươi tuổi, gầy, mắt sâu. Ông Kiều Bá Lộc ngồi ở bàn thông lại dưới chân án, mài mực.

Quan đọc văn tự, hỏi bà Khế có bằng chứng gì không. Bà Khế lắp bắp nói chồng bà không biết chữ, không bao giờ bán ruộng. Bá hộ Đường cười, bảo không biết chữ thì mới phải điểm chỉ, chứ biết chữ thì đã ký tên. Cả công đường cười theo.

Lúc ấy tôi đứng dậy ở cuối gian, xin quan cho nói.

– Con là ai? – Quan hỏi.

– Bẩm, con là Đinh Thị Gioi, con nhà làm giấy ở làng Đông Lạc. Tờ văn tự kia là giấy nhà con làm.

Ông Kiều Bá Lộc ngừng tay mài mực.

– Giấy nhà con làm thì sao? – Quan hỏi.

– Bẩm, tờ giấy ấy không thể ra đời trước năm lụt Quý Tỵ. Mà văn tự lại ghi năm Mậu Tý, trước đó năm năm.

Bá hộ Đường gập quạt đánh tách một cái. Tôi xin quan cho mở tấm mành ra, rồi kể chuyện ông nội tôi và con ngựa trạm, kể chậm, từ đầu, không bỏ chỗ ông ngã vào bùn. Có người ở cuối gian bật cười. Quan không cười. Quan sai lính lệ mang tờ văn tự xuống, cho tôi giơ lên trước khung cửa sổ đầy nắng. Mọi người dồn cả lại xem. Đường mảnh như sợi tóc hiện ra giữa các vệt nan, rõ đến nỗi đứa con út của bà Khế cũng kêu lên được.

Con trai bá hộ Đường đứng phắt dậy.

– Bẩm quan, con bé này nói gì mà chẳng được! Mành của nhà nó, nó bảo vá năm nào thì là năm ấy. Ai làm chứng cho nó? Ông nội nó chết rồi. Con ngựa trạm cũng chết rồi.

Câu ấy đúng. Tôi đã nghĩ đến nó suốt đêm qua. Lời của tôi, của mẹ tôi, của ông trạm già nay đã mù, đều có thể bị bảo là bịa. Chỉ có một nhân chứng mà không ai dám bảo là bịa.

– Bẩm quan, – tôi nói, – phủ đường mua giấy nhà con mười năm nay. Trong kho phủ còn giấy tờ của từng năm. Xin quan cho lấy ra một tờ của năm Mậu Tý, một tờ của năm lụt Quý Tỵ. Giấy của phủ thì không ai bảo là con bịa được.

Quan tri phủ nhìn tôi một lúc, rồi quay xuống bàn thông lại.

– Kiều Bá Lộc, ông giữ kho. Lấy sổ đinh năm Mậu Tý lên đây.

Ông Kiều đứng dậy, chắp tay, đi vào trong. Ông đi rất lâu. Khi ông trở ra, tay ôm một tập sổ, mặt bình thường như mọi khi. Ông đặt sổ lên án, rồi thưa nhỏ nhẹ:

– Bẩm quan, sổ năm Quý Tỵ bị nước lụt làm hỏng cả, đã hủy đi theo lệnh quan tiền nhiệm. Chỉ còn sổ năm Mậu Tý.

Tôi biết ông sẽ nói thế. Ông giữ kho mười mấy năm, ông biết rõ tờ nào còn, tờ nào mất, tờ nào có thể làm cho mất. Nhưng có một tờ của năm lụt mà ông không thể hủy, vì nó không nằm trong kho.

– Bẩm quan, – tôi nói, – năm lụt Quý Tỵ, phủ có dán bảng phát chẩn ở cổng chợ Đông Lạc, ghi tên từng nhà được lĩnh gạo. Quan tiền nhiệm đóng ấn. Làng con được lĩnh ba đấu một nhà. Tờ bảng ấy, cụ từ đình làng con bóc về, dán vào vách đình, đến nay vẫn còn, vì cụ bảo đó là năm làng sống được nhờ ơn trên.

Cả công đường im. Tri phủ Phan nhìn tôi rất lâu. Rồi ông sai hai người lính lệ đi ngựa về làng Đông Lạc.

Hai canh giờ sau, họ trở lại cùng cụ từ già và tấm bảng phát chẩn đã ố vàng, bóc cả mảng vữa vách đình dính sau lưng. Quan sai giơ tấm bảng lên trước nắng trước. Giữa các vệt nan, đường mảnh như sợi tóc hiện ra. Rồi quan mở sổ đinh năm Mậu Tý, giơ một tờ lên. Các vệt nan đều tăm tắp, không có sợi nào khác.

Bá hộ Đường không nói gì nữa. Con trai lão ngồi xuống. Ông thông lại Kiều Bá Lộc vẫn đứng cạnh án, tay chắp trước bụng, nhưng tôi thấy ngón tay ông bấm vào nhau đến trắng bệch.

Quan tri phủ không xử ngay. Ông hoãn án, giữ tờ văn tự lại, sai lính tra xét kho giấy. Mười ngày sau, phủ đường xử bà Khế được giữ ruộng. Bá hộ Đường bị phạt vì dùng văn tự giả. Ông Kiều Bá Lộc bị cách chức thông lại và giải lên trấn để tra tiếp, vì người ta tìm thấy trong nhà ông một chồng giấy cũ đã nhuộm nước chè, cùng mấy tờ văn tự viết dở chưa điểm chỉ.

Tháng ấy nhà tôi không bán được thếp giấy nào cho phủ đường. Tháng sau cũng không. Mẹ tôi đem giấy ra chợ phủ bán lẻ từng thếp, ngồi từ sáng đến chiều mới hết mười thếp. Tôi xeo ít đi, đi gánh nước thuê thêm. Thằng Tũn bỏ học chữ ở nhà thầy đồ hai tháng.

Sang tháng thứ ba, một người lính lệ đến cổng nhà tôi, nói quan tri phủ dặn lấy sáu mươi thếp, giao ngay trong tuần. Tôi hỏi sao lại sáu mươi. Người lính gãi đầu:

– Quan bảo từ nay giấy tờ của phủ chỉ dùng giấy nhà này, vì giấy nhà này có chữ ký.

Mẹ tôi quay vào bếp, lau mắt bằng vạt áo, rồi ra nhóm lò nấu bột ngay chiều hôm ấy.

Tấm mành cũ của ông nội tôi dùng thêm được hai năm thì nan tre mục hết, chỉ có sợi lông ngựa là còn nguyên, dai như hôm ông nhổ được. Tôi gỡ nó ra, buộc sang tấm mành mới. Con ngựa hồng của trạm dịch đã chết từ lâu, nhưng nó có một con ngựa con, giờ cũng đã thành ngựa già đứng ở tàu trạm. Hôm tôi đến, ông trạm mới chưa kịp hỏi tôi cần gì, thì tôi đã vái ông một vái, rồi xin ông cho nhổ ba sợi lông đuôi.

— Hết —