Con ngựa trạm năm lụt Quý Tỵ

Chương 1: Con ngựa trạm năm lụt Quý Tỵ

Năm tôi mười hai tuổi, ông nội tôi rình con ngựa của trạm dịch Đông Lạc suốt một buổi chiều chỉ để nhổ trộm của nó một sợi lông đuôi.

Năm ấy là năm lụt Quý Tỵ. Nước sông Cái Vàng tràn qua đê bối, ngập sân lò giấy nhà tôi tới đầu gối, cuốn mất hai bó vỏ dó đang ngâm và làm gãy một nan tre trên tấm mành xeo tốt nhất của ông. Mành xeo là thứ quý nhất của nhà làm giấy. Nó là một tấm phên mỏng đan bằng nan tre chẻ nhỏ như tăm, mỗi nan cách nhau đều tăm tắp, nhúng xuống bể bột dó rồi nhấc lên, bột đọng trên mặt mành thành tờ giấy. Một tấm mành tốt ông nội đặt thợ làng Thượng Mỗ đan phải mất ba tháng, giá bốn quan tiền, bằng nửa năm gạo của cả nhà.

Sau lụt, nhà tôi không còn bốn quan nào. Ông ngồi trước tấm mành gãy suốt một đêm, đến sáng thì dắt tôi ra trạm dịch.

– Lông đuôi ngựa dai hơn tơ, không mục trong nước. – Ông nói nhỏ khi hai ông cháu nấp sau đống rơm. – Ngựa nhà mình thì không có. Ngựa nhà quan thì có.

Con ngựa trạm là con ngựa hồng, đuôi dài chấm khoeo. Ông nội tôi rón rén bước tới, vừa túm được một nhúm thì con ngựa giật mình hất chân sau. Ông ngã ngửa xuống bùn, tay vẫn giữ chặt ba sợi lông dài. Ông trạm chạy ra, tưởng có trộm ngựa, cầm cái gậy tre đuổi. Ông nội tôi đứng dậy, bùn bám đầy lưng, vái ông trạm một vái rồi kể thật. Ông trạm nghe xong cười đến chảy nước mắt, rồi chính tay nhổ thêm cho mấy sợi nữa.

Tối đó, ông nội luồn một sợi lông ngựa vào chỗ nan gãy, buộc hai đầu bằng chỉ gai, căng thật thẳng. Sáng hôm sau ông xeo thử một tờ, phơi khô, rồi gọi tôi ra hiên, giơ tờ giấy lên trước mặt trời.

– Gioi nhìn kỹ này.

Giấy dó soi lên nắng thấy những đường kẻ mờ chạy song song, đó là vết của nan tre in lại. Trên tờ giấy ông cầm, giữa hàng đường kẻ đều nhau, có một đường mảnh hơn hẳn, sáng hơn một chút, như sợi tóc ai lỡ rơi vào.

– Từ nay giấy nhà mình có chữ ký. – Ông nói. – Không ai làm giả được, vì không ai đi nhổ lông ngựa nhà quan như ông.

Bảy năm sau, ông nội tôi mất. Tấm mành ấy vẫn còn, nan tre đã ngả màu nâu như mật, sợi lông ngựa vẫn căng nguyên giữa đó. Tôi mười chín tuổi, xeo giấy thay ông, mỗi ngày đứng bên bể bột từ lúc gà gáy tới quá trưa, được chừng ba trăm tờ. Mẹ tôi ép, phơi, xếp thành từng thếp một trăm tờ, mỗi thếp bán ba mươi đồng. Người mua nhiều nhất là phủ đường Đông Lạc, mỗi tháng lấy ba mươi thếp để làm sổ đinh, sổ điền, giấy tờ kiện tụng. Mối ấy nuôi cả nhà tôi.

Sáng hôm ấy, bà Khế ở xóm Bãi khóc ở ngõ nhà tôi.

Bà Lư Thị Khế góa chồng đã bốn năm, một mình nuôi ba đứa con với ba sào ruộng ven sông, chỗ đất phù sa mà năm nào trồng ngô cũng được. Bà không vào nhà, chỉ đứng ở ngõ, tay bấu vào cái cọc rào, nói với mẹ tôi:

– Bá hộ Đường mang văn tự lên phủ, bảo nhà cháu bán ba sào ruộng cho lão từ mười hai năm trước, ba mươi quan, có dấu điểm chỉ ông nhà cháu. Mười hai năm nay lão để cho nhà cháu cày cấy, bảo là thương tình, giờ lão đòi lại. Năm ngày nữa phủ xử.

– Thế ông nhà có bán không? – Mẹ tôi hỏi.

– Bán thì sao nhà cháu còn đi vay thóc từng mùa? – Bà Khế bật khóc to hơn. – Ba mươi quan, nhà cháu cả đời chưa cầm đến ba quan.

Mẹ tôi thở dài, xúc cho bà một đấu gạo, bảo bà về. Tôi thì đứng bên bể bột, tay nhúng trong nước nhớt mò lạnh ngắt, và nghĩ đến một chuyện khác. Văn tự bán ruộng thì phải viết lên giấy. Giấy ở vùng này, chín phần mười là giấy làng Đông Lạc.

Chiều hôm ấy, ông thông lại Kiều Bá Lộc của phủ đường đến nhà tôi lấy giấy như mọi tháng. Ông ngoài bốn mươi, gầy, đeo cái túi vải xanh, nói năng nhỏ nhẹ, tháng nào cũng mặc cả bớt hai đồng một thếp rồi mới trả tiền. Lần này ông không mặc cả. Ông đếm đủ tiền, đặt lên phản, rồi như sực nhớ ra, hỏi tôi:

– Nghe nói con bé nhà này soi giấy giỏi lắm, nhìn qua là biết giấy lò nào?

– Dạ, cháu chỉ biết giấy nhà cháu thôi ạ.

Ông gật gù, xếp giấy vào túi, ra đến cổng còn quay lại nói thêm một câu bâng quơ:

– Phủ đường tháng sau định lấy thêm hai mươi thếp nữa đấy. Nhà này làm giấy có tiếng thật thà.

Ông đi rồi, mẹ tôi mừng ra mặt. Tôi thì không mừng được. Ông Kiều làm thông lại mười mấy năm, chưa bao giờ hỏi tôi một câu nào ngoài chuyện giá cả.

— Hết chương 1 —