Mấy trang đầu

Chương 1: Mấy trang đầu

Ngày 2 tháng 10 năm 1979.

Tôi viết vào cuốn vở này vì sợ quên mình là ai.

Tên tôi là Lê Phương Thảo, hai mươi mốt tuổi, sinh viên năm cuối ngành bảo vệ thực vật, Đại học Cần Thơ, năm 2026. Chiều hôm qua tôi đi thực địa ở Phong Điền, đứng giữa ruộng lấy mẫu rầy dưới nắng gắt, rồi tối sầm. Sáng nay tôi mở mắt trên bộ ván gõ, trong một cái nhà lá ven kênh, có một người đàn bà gầy nhom đang đút cho tôi muỗng nước cơm. Bà kêu tôi là Lựu.

Tôi soi mặt mình trong lu nước. Con nhỏ trong lu chừng mười chín, da đen giòn, tóc cột bằng sợi thun cũ. Ngoài bờ kênh, mấy đứa con nít đi ngang chỉ vào nhà, nói: "Con Lựu khờ dậy rồi kìa."

Cuốn vở là của thằng Tư, em trai con Lựu, đang học lớp năm. Tôi xé ở giữa ra mấy tờ trắng. Viết bằng cây bút chì ngắn ngủn chuốt bằng dao.

Ngày 3 tháng 10.

Năm 1979. Tôi đếm lại ba lần trên tờ lịch treo vách. Ấp này thuộc xã ven kênh, tỉnh Hậu Giang. Nhà con Lựu vô tập đoàn sản xuất số bốn từ đầu năm. Má con Lựu đi làm công điểm, thằng Tư đi học buổi sáng, chiều chăn trâu cho tập đoàn. Ba nó mất hồi con Lựu còn nhỏ.

Con Lựu không khờ. Tôi nằm trên ván nghe má nó kể với bà hàng xóm: hồi tám tuổi con nhỏ sốt cao ba ngày, dậy thì nói chậm, nói lắp, ai hỏi gì cũng cười. Người ta kêu khờ cho lẹ miệng.

Ngày 5 tháng 10.

Hôm nay tôi ra đồng lần đầu. Đi theo má Lựu nhổ cỏ ruộng tập đoàn.

Lúa đang làm đòng. Đứng trên bờ nhìn xuống thì đẹp, xanh rì tới chân trời. Nhưng tôi lội xuống, vạch gốc lúa ra coi, thì chân tôi lạnh từ dưới lên.

Rầy nâu. Bu kín gốc, từng đám, nâu như mạt cưa. Con trưởng thành cánh ngắn, nghĩa là chúng đang sinh sôi tại chỗ, chưa cần bay đi đâu. Mật độ này, ở phòng thí nghiệm của trường, cô giáo tôi sẽ bảo là đã qua ngưỡng từ lâu. Đi thêm một đoạn, tôi thấy ở giữa ruộng có một khoảnh lúa đã ngả màu vàng cháy, lá khô rốc, xẹp xuống thành một vòng tròn như có ai đặt cái nồi nóng lên.

Cháy rầy. Hai chữ đó trong sách giáo khoa của tôi in đậm.

Tôi chỉ cho má Lựu. Bà nhìn, thở dài: "Rầy năm nay dữ quá con ơi. Thuốc thì không có. Ông Chín nói chờ trên huyện xuống."

Tôi biết trên huyện sẽ không xuống kịp. Tôi biết cả đồng bằng mấy năm này đều bị như vậy, tôi học điều ấy trong một bài giảng lịch sử ngành mà lúc đó tôi ngủ gật nửa buổi. Tôi biết có một giống lúa mới kháng rầy sẽ được đưa về, nhưng không phải tuần này, không phải tháng này. Tôi không có hạt giống ấy trong túi. Tôi không có một chai thuốc nào.

Tôi chỉ có cái đầu của một đứa sinh viên năm cuối, và cái miệng nói lắp của con Lựu.

Ngày 6 tháng 10.

Tối nay tôi làm thử.

Rầy nâu thích ánh đèn. Ban đêm trời lặng gió thì con trưởng thành bay vô đèn. Đó là bài thực hành đầu tiên năm hai: đặt bẫy đèn để điều tra mật độ. Bẫy ở trường dùng bóng điện, ở đây tôi chỉ có cây đèn hột vịt của nhà. Tôi lấy cái thau nhôm móp méo của má Lựu, đổ nước, nhỏ vô mấy giọt dầu hôi cho rầy rớt xuống là dính cánh không bay lên được. Đặt cây đèn trên cái cọc tre ngay trên mặt thau, cắm ở góc ruộng gần nhà.

Má Lựu hỏi tôi làm cái gì. Tôi nói lắp, nói mãi mới ra được câu "con... bắt... rầy". Bà nhìn tôi như nhìn đứa con nít chơi đồ hàng.

Ngày 7 tháng 10.

Sáng ra, nước trong thau đen kịt một lớp rầy dày cỡ đốt ngón tay.

Thằng Tư bưng thau chạy khắp xóm khoe. Người ta bu lại coi, xì xào. Có người nói con Lựu khờ mà hay. Có người nói tối qua trời lặng, rầy nó tự bay vô, may thôi. Ông Chín Mẫn, tổ trưởng tổ sản xuất, đứng coi lâu nhất, không nói câu nào. Rồi ông bỏ đi.

Tối đó, má Lựu đặt cây đèn hột vịt lên bàn thờ như mọi bữa, không cho tôi mang ra ruộng nữa.

– Dầu tháng này còn có nửa chai. – Bà nói. – Đốt ngoài ruộng thì trong nhà ngồi tối.

Tôi đã quên mất chuyện đó. Dầu hôi mua theo tiêu chuẩn, mỗi nhà một ít mỗi tháng. Một cây đèn bẫy cháy suốt đêm là một nhà ngồi trong bóng tối.

— Hết chương 1 —