Phiên thứ hai: một trăm đồng tiền

Chương 2: Phiên thứ hai: một trăm đồng tiền

Đêm ấy Tuấn không ngủ. Ông ngồi trong thư phòng phía sau công đường, cái hộp gỗ đen đặt trên bàn, và nghĩ về một chuyện rất đơn giản: muốn biết quả cân nào sai, phải có một thứ thứ ba mà cả phủ lẫn huyện đều không với tay tới được.

Gần canh ba, ông gọi người hầu già là ông Khoát, người theo ông từ hồi đi thi.

– Ông Khoát, tiền thuế đinh tháng này đã nộp vào kho chưa?

– Bẩm, nộp rồi. Có mấy quan tiền mới, Bộ Hộ vừa phát xuống tháng trước, còn nguyên dây, nguyên niêm.

Tuấn đứng dậy.

Ông nhớ một điều học ở kinh khi làm việc ba năm trong Bộ Hộ: tiền đồng Thái Hòa thông bảo đúc mới ở cục Bảo Tuyền, mỗi đồng nặng một đồng cân. Mười đồng một lạng. Một trăm sáu mươi đồng một cân. Cục đúc cân từng mẻ bằng cân của Bộ, sai một chút thì cả mẻ bị nấu lại. Tiền đã lưu hành lâu thì mòn, nhẹ đi. Nhưng tiền mới đúc, còn nguyên niêm, chưa qua tay ai, thì nặng đúng như sách ghi.

Sáng hôm sau, trước mặt hai người lính và ông Khoát, Tuấn sai mở kho, lấy một quan tiền còn niêm đỏ của Bộ Hộ. Ông cắt dây, đếm đủ một trăm sáu mươi đồng, cho vào cái túi vải mỏng.

Rồi ông mở hộp, đặt quả cân đồng của huyện lên một bên đĩa cái cân tiểu ly dùng để cân bạc, túi tiền lên bên kia.

Túi tiền chúc xuống. Rõ ràng. Ông bớt ra từng đồng một. Bớt mười sáu đồng thì cân mới thăng bằng.

Mười sáu đồng tiền là một lạng sáu đồng cân. Quả cân "nhất cân" của huyện Phù Ly nhẹ hơn một cân thật hơn một lạng rưỡi. Đúng bằng chỗ Hà Chấn kêu thiếu.

Ông Khoát nhìn đống tiền rồi nhìn quả cân, há miệng mà không nói được gì.

Phiên thứ hai mở lúc giờ Tỵ cùng ngày. Lần này dân kéo đến đông hơn, vì tin đồn đã chạy khắp chợ: quan mới đem quả cân của nha ra cân với tiền.

Tuấn làm lại mọi việc trước mặt mọi người, chậm rãi, từng đồng một. Ông cho bà Sen, Hà Chấn, ba vị hương lão và cả Phương Đức đứng sát bàn mà đếm.

Khi đồng thứ mười sáu được nhặt ra và cán cân đứng thẳng, Phương Đức lên tiếng, lần này nhanh hơn thường lệ:

– Bẩm quan, tiền thì mòn. Tiền qua tay trăm người, mỗi đồng mòn đi một chút, cân thế nào cho đúng được.

– Ngươi nói phải. – Tuấn gật đầu. – Cho nên ta không dùng tiền chợ.

Ông giơ lên sợi dây gai còn dính mẩu niêm đỏ, đưa cho vị hương lão già nhất xem. Cụ nheo mắt, ghé sát vào, đọc chậm từng chữ trên mảnh niêm: ngày tháng, tên cục Bảo Tuyền, ấn Bộ Hộ. Cụ gật đầu với cả sân. Rồi Tuấn bảo cụ tự tay chọn ra mười đồng bất kỳ trong đống tiền, lật mặt sau lên. Đồng nào cũng còn nguyên rìa sắc, chữ nổi rõ từng nét, chưa có vết mòn của ngón tay người.

– Tiền này từ cục đúc ra, qua hai lần niêm, nằm trong kho huyện chưa đầy một tháng. – Ông nói. – Nếu ngươi cho rằng cả một quan tiền mới của Bộ Hộ đều nhẹ, thì ngươi đang nói Bộ Hộ gian cân với cả thiên hạ. Ngươi có muốn ta ghi câu ấy vào biên bản không?

Phương Đức im.

Rồi ông làm thêm một việc. Ông sai đem lên một cái lò than nhỏ của nhà bếp, đặt quả cân đồng lên cái vỉ sắt, cách than chừng một gang tay.

– Quan làm gì vậy? – Một vị hương lão hỏi.

– Đồng không chảy ở lửa này. – Tuấn nói. – Có thứ khác chảy.

Được chừng một tuần trà, từ mép đáy quả cân, chỗ có vòng cáu đen, bắt đầu rỉ ra một giọt gì đó bóng loáng, vàng đục, rơi xuống than kêu xèo và bốc lên một mùi khét ngòn ngọt.

Sáp ong.

Tuấn dùng kẹp gắp quả cân xuống, lật ngửa, lấy đầu cái dùi mài mực cạo vòng cáu ở đáy. Lớp cáu bong ra cùng với một lớp sáp đã mềm, lộ ra một cái lỗ tròn to bằng đồng tiền, sâu hoắm. Ruột quả cân đã bị khoan rỗng một phần, rồi lấp miệng lỗ bằng sáp ong trộn mạt than để giả màu cáu đồng.

Một quả cân đặc gõ vào thì ngân. Một quả cân rỗng ruột gõ vào thì cộp.

Dưới sân, bà Sen đưa tay lên miệng. Hà Chấn quay sang nhìn bà, mặt đỏ lên, rồi cúi xuống chắp tay vái bà một cái, không nói câu nào.

Tuấn đặt quả cân vào lại hộp. Ông không nhìn Phương Đức, mà nhìn ra dân đứng ngoài sân.

– Quả cân này đặt ở nha từ bao giờ thì ai cũng đem cân của mình lên đối từ bấy giờ. Bao nhiêu cân đòn trong huyện này đang thiếu hơn một lạng mỗi cân. Không phải bà Sen gian. Cả huyện Phù Ly đang cân bằng một quả cân rỗng ruột.

Có tiếng xôn xao. Một ông bán gạo kêu to: thảo nào bán cho người phủ toàn bị chê thiếu.

Tuấn quay sang Phương Đức:

– Thư lại giữ hộp cân này bao nhiêu năm rồi?

– Bẩm... chín năm.

– Ai giữ chìa khoá hộp?

– Bẩm, tiểu nhân.

– Vậy chín năm nay, ai được lợi từ một quả cân nhẹ?

Phương Đức không trả lời. Mặt hắn lúc ấy không còn vẻ khinh khỉnh của buổi đầu, mà xám như tro bếp.

Tuấn nghĩ rất nhanh. Dân cân thiếu thì người mua chịu thiệt, nhưng người bán cũng chẳng được gì, vì ai cũng cân bằng một thứ cân như nhau. Chỉ có một nơi bán ra mà không mua vào bằng cân của chợ: kho muối quan. Muối do triều đình nắm, huyện bán ra cho dân theo cân, nộp tiền về phủ theo số cân ghi sổ. Cân nhẹ thì mỗi cân bán ra hụt một lạng rưỡi muối thật. Số muối dư ấy nằm lại trong kho, không có trên sổ.

Ông hỏi:

– Kho muối quan một năm bán bao nhiêu cân?

– Bẩm... chừng bốn vạn cân.

Tuấn nhẩm. Bốn vạn cân, mỗi cân dư một lạng rưỡi, là chừng bốn nghìn cân muối mỗi năm không ai biết. Chín năm.

Ông nói:

– Phiên này dừng ở đây. Phương Đức tạm giam ở nha. Kho muối niêm phong. Mai xử tiếp.

— Hết chương 2 —