Lượng

Chương 1: Lượng

– Mẹ ơi, ông câu cá không chạy!

Thằng bé chừng năm tuổi chỉ tay vào chiếc đèn treo trên móc. Bên trong lớp giấy bóng mờ, bóng những hình nhân cắt giấy đi vòng vòng: người cưỡi ngựa, người vác cờ, người gánh lúa, đứa trẻ chăn trâu. Đoàn quân bóng đen nối đuôi nhau quay mãi. Chỉ có một bóng ông lão ngồi xổm, cầm cần câu, là đứng yên một chỗ, để cả đoàn đi ngang qua trước mặt.

– Đèn hỏng hả anh? – Người mẹ hỏi.

Lượng lắc đầu.

– Không hỏng đâu chị. Ông em cố ý để ông ấy ngồi yên.

Người mẹ nhìn cái giá dán trên cột, sáu trăm năm mươi nghìn, rồi nhìn sang dãy hàng bên cạnh. Ở đó, hàng trăm chiếc đèn kéo quân nhựa xanh đỏ xếp chồng lên nhau, quay tít bằng mô tơ, nhấp nháy đèn bảy màu, phát nhạc "Rước đèn tháng Tám" ra rả. Tám mươi nghìn một chiếc. Chị cười ngượng, dắt con sang bên ấy.

Lượng không giận. Ba tháng nay anh đã quen.

Anh ba mươi tư tuổi, mười năm vẽ hoạt hình cho một xưởng gia công phim nước ngoài ở Cầu Giấy. Đầu năm nay xưởng cắt nửa người. Anh về ngồi cái sạp đèn của ông nội ở đầu phố Hàng Mã, một khoảng hè rộng chừng hai mét giữa hai cửa hàng đồ chơi nhựa. Ông nội anh, Phó Đức Kỳ, tám mươi mốt tuổi, làm đèn kéo quân từ năm mười hai tuổi. Tay ông giờ run, nhưng mỗi tối vẫn ngồi cắt hình nhân dưới ngọn đèn bàn, cái kéo nhỏ đi rất chậm, dừng lại, rồi đi tiếp.

Đèn của ông làm theo lối cũ. Khung tre vót mảnh, sáu cạnh, dán giấy bóng mờ. Giữa đèn là một cái trục tre dựng đứng, trên đỉnh trục gắn một cái chong chóng bằng giấy bản xếp nếp. Dưới chân trục là ngọn nến. Hơi nóng của nến bốc lên, đẩy cánh chong chóng quay, trục quay theo, kéo những cánh tay tre nhỏ gắn hình nhân quay vòng quanh ngọn nến. Bóng hình nhân in lên vách giấy, thành đoàn quân đi mãi không hết.

Chỉ riêng ông lão câu cá thì không gắn vào trục. Ông Kỳ dán ông lão lên một thanh tre cố định ở chân khung, sát vách giấy, nên bóng ông lão lúc nào cũng đứng yên một chỗ. Lượng đã hỏi ông vì sao từ hồi còn bé. Ông chỉ bảo: phải có người ngồi yên thì mới thấy người ta đang chạy.

Lượng học lại nghề từ những việc ông bảo là dễ nhất. Vót tre cho đều, sao cho que nào cũng nhỏ bằng que đũa con, uốn qua lửa nến không gãy. Dán giấy bóng bằng hồ bột sắn nấu loãng, quét một lớp mỏng như hơi thở, dày quá thì giấy nhăn. Xếp chong chóng là khó nhất: tờ giấy bản gấp nếp xoè thành tám cánh, mỗi cánh nghiêng một góc bằng nhau, lệch một chút là đèn quay giật cục như người đi khập khiễng. Lượng xếp hỏng gần trăm cái, ông Kỳ nhặt từng cái lên, thổi một hơi cho nó quay trên đầu ngón tay, rồi lắc đầu, ném vào sọt.

Ba tháng đầu, sạp bán được mười một chiếc. Đến tháng thứ tư, Lượng nghĩ ra một chuyện.

Mười năm vẽ hoạt hình, anh quen kể chuyện bằng những hình nối tiếp. Đoàn quân trong đèn kéo quân cũng là một chuỗi hình nối tiếp, chỉ là xưa nay người ta cắt toàn lính, ngựa, trâu, những hình ai cũng biết. Anh viết một dòng lên trang bán hàng của sạp: "Kể cho tôi nghe chuyện nhà bạn, tôi cắt nó vào đèn."

Đơn đầu tiên là của một chị ở Long Biên. Chị kể bố chị năm bảy mươi tám đạp xe từ Nam Định lên Hà Nội, sau xe chở mẹ chị, trước xe buộc một con gà mái, đi hai ngày. Lượng cắt mười hai hình: cái xe đạp, ông bố còng lưng đạp, bà mẹ ngồi sau ôm cái bọc, con gà thò cổ ra khỏi cái giỏ, một cột cây số, một cây cầu sắt. Chị nhận đèn, thắp nến, ngồi xem đoàn xe đạp đi vòng vòng, rồi bật khóc giữa vỉa hè. Tối hôm ấy chị đưa ảnh lên mạng.

Đến Trung thu, Lượng nhận ba mươi tư đơn. Đèn kể chuyện đám cưới, chuyện đi bộ đội, chuyện con chó già trong nhà. Ông Kỳ ngồi cắt cùng anh tới nửa đêm, hình nào tay run quá thì ông vẽ mẫu, anh cắt. Đèn nào cũng vậy, ông dán thêm một ông lão câu cá ngồi yên ở chân khung. Khách hỏi, Lượng chỉ cười.

Đơn thứ ba mươi lăm là của một cô gái trẻ, đến tận sạp, đặt liền ba chiếc. Cô không kể chuyện nhà nào cả. Cô chỉ hỏi về cái trục, cái chong chóng, hỏi nến cao bao nhiêu thì đèn quay đều, hỏi sao ông lão câu cá không quay. Lúc Lượng quay lưng lấy cuộn giấy, anh thấy trong mặt kính tủ bên cạnh, cô gái đang giơ điện thoại chụp bên trong chiếc đèn mẫu.

Anh không nói gì. Cô trả tiền cọc, đi bộ ra đầu phố, lên một chiếc xe tải nhỏ đang chờ sẵn. Thành xe sơn hàng chữ to màu đỏ, tên cái xưởng đèn nhựa lớn nhất phố: Mã Hưng.

— Hết chương 1 —