Đêm thứ nhất

Chương 1: Đêm thứ nhất

Cây cọ vẽ mặt của má tôi làm bằng lông đuôi chuột, cán trúc, dài chừng một gang. Má dặn tôi một câu duy nhất về nó, dặn từ hồi tôi mới tám tuổi, ngồi trên rương đồ nhìn má vẽ mặt cho kép:

– Mặt tuồng là để người coi nhìn vô biết lòng người. Đỏ là trung, trắng là nịnh, đen là ngay. Vẽ sai mặt thì hát hay cỡ nào cũng hỏng tuồng.

Má mất năm tôi mười bốn. Từ đó cây cọ về tay tôi, và gánh hát bội của ba tôi, gánh Sáu Kiểng, có một đứa con gái vẽ mặt cho cả gánh.

Năm ấy gánh tụi tôi chạy tới chợ Vàm Tre vào đầu tháng Ba, với một chiếc ghe hát mục mạn, hai rương đồ rách, mười bốn người và một món nợ ba chục quan với chủ ghe chở đồ. Ba tôi đã hứa trả trước mùa mưa. Đình Vàm Tre năm ấy cúng kỳ yên, mà lúa vừa thất, hội đình chỉ chịu trả mười lăm quan cho ba đêm hát. Ba tôi nhận, vì không nhận thì không có chỗ nào khác.

Chiều hôm trước đêm hát đầu, có một người đàn ông mặc áo the đen, tay cầm cây quạt lông, xuống ghe tìm ba tôi. Ông ta xưng là Khương Đỉnh, chủ vựa lúa lớn nhất chợ Vàm Tre.

– Tui nghe nói gánh này hát tuồng hay nhứt miệt dưới. – Ông Khương nói, giọng đều đều. – Ba đêm kỳ yên, tui góp thêm ba chục quan. Tiền đình trả mười lăm, tui bù cho tròn bốn lăm. Có điều tui xin gánh hát tuồng tui chọn.

Ông rút trong áo ra một cuốn tuồng chép tay, đặt lên mui ghe. Tuồng tên "Gian thương bế thị", kể chuyện một tên lái lúa thời xưa tích trữ gạo trong năm đói, đóng cửa chợ, bán giá cắt cổ, sau bị quan khâm sai vạch mặt chém đầu giữa chợ. Ba tôi lật coi, gật gù, khen tuồng viết chắc tay.

– Thêm một chuyện nhỏ nữa. – Ông Khương nói, phe phẩy quạt. – Vai tên lái lúa đó, tui muốn nó đi khập khiễng chân trái. Với lại trên má trái, sát mép miệng, có một nốt ruồi to bằng hột tiêu. Vậy thôi.

Ông ta nói xong thì đặt lên mui ghe một xâu tiền mười quan, coi như tiền cọc, rồi đi.

Tôi ngồi trong mui, nghe hết. Người ở chợ Vàm Tre ai cũng biết ông Hứa Lập, chủ vựa lúa thứ hai trong chợ, đi khập khiễng chân trái, má trái có một nốt ruồi to bằng hột tiêu sát mép miệng. Năm nay đồn binh trên sông đang chọn một vựa lúa để mua gạo nuôi lính cả năm. Ông Khương với ông Hứa đang giành mối ấy.

Tối đó, tôi hỏi ba có nhận không. Ba tôi ngồi bên chiếc đèn dầu, đếm đi đếm lại mười quan tiền cọc.

– Mình hát tuồng, Trám. – Ba nói. – Vai lái lúa đi khập khiễng là chuyện của tuồng. Nốt ruồi là chuyện của tuồng. Người ta coi rồi người ta nghĩ sao là chuyện của người ta.

– Má nói vẽ mặt là để người coi biết lòng người.

– Má con nói vậy. – Ba tôi cất tiền vô rương. – Mà má con chưa bao giờ phải nuôi mười bốn miệng ăn với cái ghe mục.

Trưa hôm sau, chú Tư Lành tới ngồi cạnh tôi bên rương đồ, coi tôi mài mực. Chú năm mươi tuổi, đóng vai nịnh ba chục năm, từ hồi má tôi còn chưa về gánh. Mặt chú hiền khô, ngoài đời gặp con kiến cũng tránh.

– Út nè. – Chú nói. – Chú đóng nịnh cả đời, đóng Tạ Ôn Đình, đóng Bàng Hồng, đóng đủ thứ thằng gian. Mà chưa đóng ai còn sống, ngồi dưới sân coi mình.

– Chú không muốn đóng thì nói với ba con.

– Ba con nợ người ta ba chục quan. – Chú Tư Lành cười, gãi đầu. – Chú mà không đóng thì đứa nào đóng? Chú chỉ nói cho Út biết vậy thôi. Tối nay Út vẽ cho chú cái nốt ruồi nhỏ nhỏ thôi nghen.

Đêm hát đầu tiên, sân đình Vàm Tre đông nghẹt. Tôi ngồi sau tấm màn đỏ, vẽ mặt cho chú Tư Lành, kép đóng vai tên lái lúa. Mặt trắng bệch bằng phấn chì, mày xếch, mắt kẻ dài, môi mỏng đỏ. Rồi tôi chấm mực tàu lên đầu cọ, đưa tới sát má trái của chú, ngay mép miệng. Tay tôi run. Chú Tư Lành nhìn tôi qua tấm gương đồng, không nói gì.

Tôi chấm.

Chú Tư Lành bước ra sân khấu, đi khập khiễng chân trái. Dưới sân, có mấy giây im lặng, rồi tiếng cười nổ ra như pháo. Có người la lên tên ông Hứa Lập. Có người vỗ đùi. Đến lớp tên lái lúa đóng cửa kho, đuổi đàn bà con nít đi xin gạo, tiếng cười đổi thành tiếng chửi. Có người ném vỏ đậu phộng lên sân khấu.

Tôi vén góc màn nhìn xuống. Ông Khương Đỉnh ngồi ở hàng ghế đầu dành cho hội đình, phe phẩy quạt, mặt không cười. Và ở cuối sân, sát gốc cây me, có một ông già đứng chống gậy, đi khập khiễng chân trái, đứng coi đến hết lớp tên lái lúa bị chém đầu, rồi lặng lẽ quay lưng đi về.

— Hết chương 1 —