Người ngồi nghe

Chương 3: Người ngồi nghe

Năm tám mươi, tiệm ông Liêm mới mở được năm năm. Hồi đó vẽ di ảnh liệt sĩ là việc ông làm nhiều nhất. Người ta mang tới những tấm ảnh nhỏ bằng bao diêm, ố vàng, có tấm chỉ là một mảnh cắt ra từ ảnh tập thể của cả trung đội, gương mặt nhòe đi chỉ còn một đốm sáng. Ông vẽ cho họ một gương mặt để thờ.

Ông không nhớ hết những người ấy. Nhưng ông nhớ người đàn bà này.

Cô ấy tới tiệm vào một buổi chiều mưa phùn, gánh theo đôi quang gánh còn mấy chiếc bánh mướt chưa bán hết, dắt theo một thằng bé sáu tuổi. Tấm ảnh cô đưa ông là một tấm ảnh chụp chung, chồng cô đứng cuối hàng, đầu bị người đứng trước che mất một nửa. Ông bảo không vẽ được, ảnh mất nửa mặt rồi. Cô không đi. Cô đặt đôi quang gánh xuống, ngồi lên cái ghế gỗ trong tiệm, và bắt đầu kể.

Cô kể ba buổi chiều liền. Kể chồng cô cao, hơi gầy, tai to, tóc xoăn ở thái dương. Kể anh có cái răng khểnh bên trái, cười lên thì lộ ra. Kể lông mày anh rậm, đuôi mày bên phải có một vết sẹo do bị cây củi văng vào hồi nhỏ. Kể giọng anh khàn khàn, nói câu nào cũng kéo dài cái chữ cuối. Ông vừa nghe vừa vẽ, xoá, vẽ lại. Thằng bé ngồi dưới đất chơi với mấy mẩu than chì.

Cô không khóc. Suốt ba buổi chiều, cô không khóc một lần nào. Cô chỉ nhìn ông vẽ. Mỗi khi ông vẽ đúng một đường, cô gật đầu rất khẽ. Mỗi khi ông vẽ sai, cô không nói gì, chỉ nhìn chỗ sai ấy, cho tới khi ông tự xoá đi.

Ông nhớ gương mặt cô lúc ấy. Ông đã nhìn nó suốt ba buổi chiều, lâu hơn ông nhìn tấm ảnh chụp chung kia. Gương mặt của người đang lắng nghe một người đã mất qua đôi tay của một người khác. Môi khép lại. Đôi mắt nhìn chăm chú, không chớp. Hai khoé miệng không kéo xuống, cũng không nhếch lên. Và dưới khoé mắt trái, một nốt ruồi nhỏ.

Hôm giao tranh, cô đứng nhìn bức chân dung người lính rất lâu. Rồi cô nói một câu mà ông nhớ mãi: anh ấy cười thì đẹp hơn, nhưng vẽ thế này là đúng, hồi đi anh ấy không cười.

Ông Liêm đặt tấm ảnh bàn thờ xuống. Ông nhìn bốn bản phác trên bàn. Gương mặt nghiêm. Gương mặt cười. Gương mặt buồn. Gương mặt im lặng nhìn. Rồi ông hiểu ra. Thằng Khang hai mươi tuổi đã nói đúng nhất. Bà không nói gì hết. Bà chỉ ngồi nhìn.

Người đàn bà ấy đã nhìn chồng mình qua tay một ông thợ vẽ. Đã nhìn con trai lớn lên nghiêm như cha. Đã nhìn con gái cười thay phần mình. Đã nhìn ra cổng suốt mười năm cuối, chờ một người không về. Gương mặt thật của bà là gương mặt của người ngồi nghe.

Ông vẽ trong năm ngày. Ông kẻ ô lên tấm ảnh thẻ, kẻ ô to lên tờ giấy, chuyển từng ô một. Ông tán than chì bằng một nhúm bông gòn quấn đầu que tre, tán đi tán lại ở hai gò má cho tới khi da mặt có độ dày của da người bảy mươi sáu tuổi. Ông không vẽ bà cười. Không vẽ bà nghiêm. Ông vẽ đôi mắt đang chăm chú nhìn một thứ gì đó rất gần, như nhìn một đường than chì đang chạy trên giấy. Rồi ông chấm nốt ruồi. Một chấm than nhỏ, dưới khoé mắt trái.

Ở góc dưới bên phải, ông viết nhỏ: H.S.L. 2026.

Ngày bốn mươi chín, ông Liêm mang bức vẽ tới nhà họ Thái gần bến Bến Thủy. Lần này ông không vào. Ông đứng ở cổng, đưa bức tranh bọc giấy báo cho Hiếu, rồi định quay đi. Hiếu giữ ông lại.

Cả nhà đứng trước bàn thờ, nhìn Hiếu bóc lớp giấy báo. Hiếu đặt bức chân dung của mạ lên giá, ngay cạnh bức chân dung của cha. Hai bức vẽ than chì, cùng một nét tay, cách nhau bốn mươi sáu năm. Người lính trẻ đội mũ cối. Người đàn bà tóc bạc với đôi mắt chăm chú.

Không ai nói gì rất lâu.

Rồi cô Vân nói, rất nhỏ:

– Mạ đang nhìn ba.

Hiếu quay sang nhìn. Đúng vậy. Đôi mắt trong bức chân dung của bà không nhìn thẳng ra phía người đứng trước bàn thờ như mọi di ảnh khác. Đôi mắt hơi lệch sang trái, nhìn về phía bức chân dung người lính, chăm chú, kiên nhẫn, như ba buổi chiều mưa phùn năm nào bà đã nhìn ông vẽ.

Thằng Khang đứng cạnh bố, đưa tay chỉ lên cái nốt ruồi dưới khoé mắt trái của bà. Nó không nói gì. Nó chỉ đứng nhìn, giống y như bà.

Lúc ông Liêm ra tới cổng, Hiếu chạy theo. Anh đứng trước mặt ông, hai tay buông thõng, mắt đỏ.

– Ông ơi, năm tám mươi, có phải có một thằng bé ngồi dưới đất trong tiệm ông, chơi mấy mẩu than chì, bị mạ nó đánh vì bôi đen cả áo không?

Ông Liêm nhìn người đàn ông năm mươi hai tuổi trước mặt.

– Có. Nó vẽ lên sàn nhà tôi một cái xe tăng.

Hiếu đứng im. Rồi anh bật cười, cái cười như người bị nghẹn, và đó là lần đầu tiên từ hôm đám tang anh khóc ra được nước mắt.

– Mạ con đánh con xong, – anh nói, – mạ con ngồi lau sàn cho ông. Con nhớ rồi.

Ông Liêm đi bộ về tiệm. Đường Cao Thắng buổi chiều đông xe, mấy tiệm phục chế ảnh đèn sáng trưng, máy in chạy rì rì. Ông mở cửa tiệm, ngồi xuống cái ghế gỗ nơi người đàn bà ấy đã ngồi bốn mươi sáu năm trước, nhìn hai bàn tay còn dính than chì của mình, và ngồi như thế cho tới khi trời tối hẳn.

— Hết —