Người ngồi sau ghế

Chương 3: Người ngồi sau ghế

Bà Chu Thị Viên biết thằng Quang sẽ run. Nó run từ bé, run trước thầy đồ, run trước cha, run trước mọi thứ không phải là con chim. Bà đã mất hai mươi bốn năm để chấp nhận điều đó.

Bà đã từng không chấp nhận. Năm nó mười hai tuổi, bà giằng cái lồng chim của nó ném xuống sân, nghe tiếng nan tre gãy, thấy con chim bay vút qua mái nhà, thấy mặt nó trắng bệch như người mất hồn. Đêm ấy bà ngồi ngoài hiên đến sáng, nghe nó khóc trong buồng. Bà không xin lỗi. Người mẹ nhà Tham tri không xin lỗi con. Nhưng từ hôm ấy bà không bao giờ đụng vào chim của nó nữa.

Mười năm nay bà nhìn chú Ba nuôi thằng Quang như người ta nuôi một con chim mồi. Cho tiền mua chim. Cho vay tiền mua chim. Cho vay nữa, nhiều đến mức thằng Quang không dám đếm. Đến khi cha nó ngã bệnh thì chú Ba có trong tay một người con trưởng nợ mình hai trăm lạng, nhút nhát, không đọc nổi một tờ công văn. Nó mà làm quan, chú Ba sẽ cầm bút thay nó. Ruộng của họ Hà, gỗ của chú Ba, ấn của triều đình, tất cả sẽ chảy vào một túi.

Còn nếu bà để thằng Vịnh tập ấm, chú Ba sẽ đứng lên nói con vợ lẽ cướp suất con trưởng, đích mẫu ghen ghét con chồng, cả họ sẽ đứng về phía phép nhà. Bà biết các cụ. Các cụ thương phép nhà hơn thương ai.

Nên bà không thể là người nói. Người nói phải là thằng Quang.

Mà thằng Quang thì không bao giờ dám nói, chừng nào nó còn nợ chú Ba hai trăm lạng.

Ba ngày, bà bán đôi vòng ngọc mẹ cho, cái tráp gỗ trắc, bộ trâm vàng, hai tấm gấm Tàu, và ba sào ruộng hồi môn ở Vĩ Thanh. Được hai trăm mười lạng. Bà sai u Cói mang đến nhà chú Ba từ tối hôm qua, kèm tờ biên nhận thằng Quang đã điểm chỉ, để trả lại cho chú, và lấy giấy chú ký nhận đã thu đủ. Bà còn đi thăm từng cụ một. Bà không mua cánh tay nào cả. Bà chỉ đem trả các cụ những món nợ cũ của nhà mình, những thứ ông nhà mượn rồi quên, lúc cụ Trưởng chi hai lo đám cưới con, lúc ông Phó chi ba xây nhà thờ. Nợ trả rồi, các cụ không phải ngồi đây nghĩ xem ai đã cho mình ăn.

Bà không nói với thằng Quang chuyện nợ. Bà chỉ để tờ giấy ký nhận của chú Ba vào đáy lồng chim của nó, dưới lớp lót, từ sáng sớm. Bà biết nó sẽ thay lót lồng trước khi ra từ đường. Ngày nào nó cũng thay.

Giờ thì thằng Quang đang ngồi đấy, tay run trên đầu gối, và bà thấy nó cúi xuống nhìn cái lồng dưới gầm ghế.

– Cháu Quang, – chú Ba gọi, – đứng lên vái các cụ đi cháu.

Thằng Quang đứng lên. Nó vái các cụ. Rồi nó đứng im, lâu đến mức chú Ba phải hắng giọng.

– Thưa các cụ, – nó nói. Giọng nó lạc đi, như thằng bé mười hai tuổi năm nào. – Cháu không đọc nổi một tờ công văn.

Cả từ đường im phắc. Tiếng mưa trên mái ngói nghe rõ từng hạt.

– Cháu chỉ biết nuôi chim. – Thằng Quang nói tiếp, nhanh hơn, như sợ nói chậm thì sẽ không nói được nữa. – Cháu biết con nào hót hay, con nào đói, con nào ốm. Cháu không biết làm quan. Cháu làm quan thì cháu chỉ ngồi đấy, người khác cầm bút. Cháu xin họ cho em Vịnh tập ấm. Em Vịnh đỗ đầu trường phủ, em đọc được hết sách trong thư phòng cha. Cháu xin nhường em.

Chú Ba đứng bật dậy:

– Cháu Quang! Cháu nợ chú...

Rồi chú ngừng lại. Bà Viên thấy chú nhìn tờ giấy thằng Quang đang cầm trong tay, tờ giấy nó vừa rút ra từ đáy lồng chim, mép còn dính một sợi lông xám. Chú biết chữ ký của chính mình.

– Cháu không nợ chú nữa. – Thằng Quang nói, ngơ ngác, như chính nó cũng chưa hiểu vì sao. – Chú ký nhận đủ rồi đây.

Không ai nói gì. Rồi cụ Trưởng chi hai, người già nhất, chống gậy đứng dậy. Cụ không nhìn chú Ba, cũng không nhìn bà Viên. Cụ nhìn ông Hà Công Trứ đang ngồi dựa gối ở ghế giữa.

– Anh Trứ, – cụ nói, to và chậm, như nói với người lãng tai, – con trưởng nhà anh xin nhường. Anh có thuận không?

Ông Trứ không nói được. Nhưng bàn tay trái, bàn tay còn cử động, từ từ nâng lên khỏi tay ghế, run run, rồi đặt xuống trên vai thằng Quang đang đứng bên cạnh.

Chín cánh tay giơ lên, chậm chạp, từng cánh một.

Bà Viên không nhìn thằng Vịnh. Bà biết nó đang nhìn bà. Bà biết nó đã nghĩ gì về bà ba ngày qua, hai mươi năm qua. Bà không định giải thích. Bà không làm việc này vì nó.

Tháng Chạp năm ấy, tờ tâu về đến kinh. Tháng Ba năm sau, Hà Thế Vịnh nhận chức Điển bộ ở bộ Hộ.

Hôm Vịnh lên đường, cả nhà ra bến tiễn. Anh cả không ra, vì anh đang bận dọn hàng. Anh vừa thuê một gian nhỏ ở đầu chợ Đông Bến, chỗ ngày xưa dì Hai bán vải, treo đầy lồng chim, ai đi qua cũng dừng lại nghe.

Trước khi xuống thuyền, Vịnh đi vòng qua hiên nhà trên. Đích mẫu ngồi một mình ở đấy, trên chiếc ghế mây, đầu cúi xuống. Trên đùi bà là cái lồng chim tre cũ màu mật ong. Bà đang vót một chiếc nan mới bằng con dao nhỏ, so đi so lại với chỗ nan gãy, rồi gỡ từng vòng chỉ đỏ ra.

Vịnh đứng ở bậc thềm, chắp tay vái. Bà không ngẩng lên.

– Đi đi. – Bà nói. – Chỗ này ta vót sai một lần rồi, mười hai năm mới sửa.

Chiếc nan mới trắng tinh giữa những chiếc nan ngả màu mật ong. Bà luồn nó vào, khít vừa.

— Hết —