Lá đơn thứ ba và lá đơn thứ tư

Chương 2: Lá đơn thứ ba và lá đơn thứ tư

Phiên họp đình mười lăm, cả làng Cổ Ngạn kéo đến xem đông hơn hội làng. Không ai muốn nghe chuyện thuế má. Ai cũng muốn nghe chuyện con ngỗng.

Thầy đồ Khải mặc áo dài the đen, đứng bên trái. Cô Bưởi mặc áo cánh nâu, đứng bên phải. Lá đơn thứ ba của thầy, nộp từ hôm mùng mười, xin làng phân xử chuyện hàng rào. Lá đơn thứ tư của cô Bưởi, cũng do Tí Gù viết hộ, xin làng phạt thầy đồ vì đã dạy hai đứa cháu cô một câu thơ chế con ngỗng.

– Câu gì? – Ông Hòe hỏi.

Tí Gù đọc to, giọng hơi run:

– Ngỗng kia cổ dài mà óc ngắn, ăn rau người ta lại kêu oan.

Cả sân đình cười ồ. Thầy đồ Khải ho một tiếng.

– Thưa cụ, câu ấy không phải tôi dạy. Học trò tự đặt ra. Tôi chỉ chữa cho nó đúng vần.

– Thế là thầy có chữa! – Cô Bưởi nói.

– Chữa vần là việc của thầy dạy chữ. Tôi không chữa nghĩa.

Ông Hòe giơ tay lên. Ông đã nghĩ suốt nửa tháng, và ông có một cách xử mà ông tin là khôn ngoan nhất đời mình.

– Hàng rào giữa hai nhà là rào tre cũ của ông bá Tề, mục từ đời nào rồi. Làng xử thế này: hai bên cùng dựng lại một cái rào mới. Tre thì cô Bưởi bỏ, vì nhà cô có bụi tre. Công thì thầy đồ bỏ, vì thầy là đàn ông. Dựng xong rào rồi, ngỗng không sang được, trẻ con đọc bài cũng nhỏ đi một nửa. Thế là hết kiện.

Cả làng gật gù. Ông Hòe thấy mình như quan phủ.

Việc dựng rào kéo dài mười hai ngày. Đáng lẽ ba ngày là xong, nhưng thầy đồ Khải chưa từng cầm dao chẻ tre trong đời. Ngày đầu thầy chẻ được bốn cây, ba cây gãy ngang, một cây làm toác ngón tay cái. Cô Bưởi đứng bên kia nhìn được nửa buổi thì không chịu nổi nữa, xách con dao quắm sang.

– Thầy cầm dao như cầm bút ấy. Phải cầm thấp xuống. Chẻ từ ngọn, không chẻ từ gốc.

– Sách không dạy cái này.

– Sách của thầy dạy gì?

– Dạy làm quan.

– Thế thầy có làm được quan không?

Thầy đồ im. Cô Bưởi biết mình lỡ lời, cúi xuống chẻ tiếp cho thầy một cây. Cây ấy toác ra thẳng tưng, đều như kẻ chỉ.

Đến ngày thứ năm, hai người đã chia việc rất rõ. Cô Bưởi chẻ, thầy Khải đan. Thầy đan vụng, nhưng thầy có cái tính lạ: mắt cáo nào cũng phải đều nhau, lệch một chút là thầy tháo ra đan lại. Cô Bưởi cười thầy là đan rào như viết chữ. Thầy bảo không đều thì xấu, mà xấu thì người ta nhìn sang lại cười.

– Ai nhìn sang?

– Cô.

Ngày thứ sáu, lái buôn ngỗng dưới chợ huyện lên. Lái tên là Cúc, người béo, đeo cái túi vải bên hông, mỗi năm lên xóm Bến hai lần. Cô Bưởi bắt bốn con ngỗng tơ ra cân. Lái Cúc cầm cái cân đòn, nhấc lên, đọc số nhanh như rao:

– Con này sáu cân bốn. Con này năm cân tám. Con này sáu cân. Con này năm cân rưỡi. Tất cả hai mươi ba cân bảy, tôi trả cô tròn hai mươi ba cân, lấy may.

Cô Bưởi gật đầu, chìa tay ra đếm tiền. Bên kia rào, thầy đồ Khải đang đan dở một mắt cáo, chợt lên tiếng:

– Sáu cân bốn với năm cân tám là mười hai cân hai. Thêm sáu cân là mười tám cân hai. Thêm năm cân rưỡi là hai mươi ba cân bảy. Đúng rồi. Nhưng bác cân con thứ ba thì quả cân treo ở vạch thứ sáu mà đòn cân chúi xuống. Bác cân lại con ấy cho tôi xem.

Lái Cúc nhìn thầy đồ, nhìn cái áo dài, rồi cười hề hề, cân lại. Con thứ ba sáu cân tám. Lái Cúc trả thêm tiền, chẳng nói chẳng rằng, xách ngỗng đi một mạch.

Cô Bưởi đếm lại tiền hai lần. Rồi cô quay sang, định nói một câu cảm ơn, nhưng thầy đồ đã cúi xuống đan rào tiếp, như thể chưa từng mở miệng.

Ngày thứ bảy, trời mưa. Hai người ngồi dưới mái hiên nhà thầy chờ tạnh. Cô Bưởi kể cô nuôi ngỗng từ năm mười hai tuổi, khi cha mẹ mất trong trận dịch, để lại cho cô năm con ngỗng con và món nợ ba quan tiền. Giờ đàn ngỗng mười bảy con, nợ đã trả xong, cô chỉ còn một cái lo: mỗi lần bán ngỗng cho lái buôn dưới chợ huyện, cô không biết ghi sổ, lái buôn nói bao nhiêu thì nghe bấy nhiêu.

– Thế cô học chữ đi.

– Hai mươi tuổi rồi ai lại đi học với lũ trẻ con.

Thầy Khải không nói gì. Hôm sau, trên cái cọc rào ở giữa, cô Bưởi thấy một mảnh gỗ con con, trên đó có ba chữ khắc bằng mũi dao: Quách, Thị, Bưởi. Dưới mỗi chữ có vẽ một hình nhỏ. Chữ Quách có vẽ cái cổng. Chữ Bưởi có vẽ quả bưởi, vẽ hơi méo.

Cô cầm mảnh gỗ, đứng bên rào rất lâu. Bên kia, thầy đồ đang dạy lũ trẻ đọc bài, giọng to như tế đình.

Ngày thứ mười hai, rào dựng xong. Cao ngang ngực, mắt cáo đều tăm tắp. Ông Hòe đi qua, khen một câu rồi về.

Đêm ấy, cô Bưởi đếm ngỗng. Mười sáu con.

Ông Cả biến mất.

— Hết chương 2 —