Lá đơn thứ nhất và lá đơn thứ hai

Chương 1: Lá đơn thứ nhất và lá đơn thứ hai

Lý trưởng Chánh Hòe nhận lá đơn thứ nhất vào sáng mùng ba tháng Hai, năm Cảnh Hòa thứ sáu, lúc ông đang ngồi xỉa răng sau bát bún riêu.

Lá đơn viết trên giấy dó trắng tinh, chữ đẹp như in, dài đúng một trang rưỡi. Ông Hòe đọc được nửa trang thì phải gọi thằng cháu là Tí Gù, đứa duy nhất trong nhà từng đi học, ra đọc hộ. Tí Gù đọc xong thì giải nghĩa lại:

– Thầy đồ mới đến kiện con ngỗng nhà cô Bưởi ạ. Thầy bảo con ngỗng ấy chui qua hàng rào, ăn hết hai luống cải ngọt với một luống rau mùi, lại còn cắn rách vạt áo của thầy. Thầy xin làng bắt nhà cô Bưởi đền ba mươi đồng và nhốt con ngỗng lại.

– Thế mà viết những một trang rưỡi?

– Có một đoạn thầy ví con ngỗng như giặc ngoài biên ải ạ. Một đoạn thầy ví luống cải như dân lành. Đoạn cuối thầy trích sách thánh hiền.

Ông Hòe gãi đầu. Thầy đồ Doãn Khải mới về làng Cổ Ngạn được ba hôm. Thầy hai mươi bốn tuổi, người kinh thành, ba lần đi thi Hương ba lần trượt, nay nghe nói chán thi, về đây mở lớp dạy chữ cho trẻ con trong xóm. Làng cho thầy thuê căn nhà ba gian cũ của ông bá Tề, sát vách nhà cô Bưởi.

Còn con ngỗng thì ông Hòe biết rõ. Cả làng đều biết rõ. Đấy là con ngỗng đực đầu đàn nhà cô Bưởi, to như con chó cỏ, cổ dài như cán gáo, tên là Ông Cả. Ông Cả có một cái tật: ghét đàn ông mặc áo dài. Thấy vạt áo dài phất phơ ở đâu là nó dang cánh lao tới, vừa kêu vừa mổ. Lý trưởng Hòe mỗi lần đi họp đình đều phải vòng qua ngõ khác.

Chuyện vạt áo thì bà hàng nước đầu ngõ đã kể cho cả chợ nghe từ sáng. Hôm mùng hai, thầy đồ mặc áo dài lam ra vườn tưới cải, một tay xách gáo, một tay cầm quyển sách, vừa tưới vừa đọc. Ông Cả thò cổ qua khe rào, rứt một cây cải. Thầy đồ quay lại, giơ quyển sách lên, nói rất lễ độ: "Này, rau ấy có chủ." Ông Cả nhìn thầy, nhìn vạt áo lam bay bay trong gió, rồi chui tọt qua rào. Thầy đồ chạy vòng quanh luống cải ba vòng. Đến vòng thứ ba thì thầy vấp phải cái gáo của chính mình, ngã ngồi xuống luống mùi, còn Ông Cả thì ngậm được một mảnh vạt áo, kêu lên một tiếng đắc thắng rồi lạch bạch về chuồng.

Bà hàng nước kể đến đấy thì người nghe nào cũng cười. Bà kể tiếp, chỗ này thì ít người để ý: lúc ấy cô Bưởi đứng bên kia rào, tay cầm cái rổ cám. Cô không cười. Cô đứng nhìn thầy đồ ngồi giữa luống mùi, tay vẫn giữ khư khư quyển sách cho khỏi ướt, nhìn lâu đến mức con ngỗng mái mổ hết nửa rổ cám mà cô không biết.

Ông chưa kịp nghĩ cách xử thì đến chiều, cô Bưởi đã đứng ở sân nhà ông, tay xách theo một con ngỗng mái.

Cô Bưởi không biết chữ. Lá đơn thứ hai là cô đọc cho Tí Gù viết, ngay tại sân, bằng mẩu than trên một tấm ván.

– Cháu viết là: Quách Thị Bưởi, xóm Bến, kiện thầy đồ Doãn Khải. Từ ngày thầy mở lớp, sáng nào cũng cho hai mươi đứa trẻ đọc bài to như tế đình. Ngỗng mái nhà cháu nghe sợ, ba hôm nay không đẻ quả nào. Cháu xin thầy đền trứng, mỗi ngày bốn quả, tính từ hôm mùng một.

Tí Gù viết xong, ngẩng lên hỏi:

– Thế còn con ngỗng ăn rau của thầy thì sao cô?

– Rau của thầy trồng sát rào nhà cô. Ngỗng nó thò cổ qua thì nó ăn. Thầy trồng cải mà không biết làm giàn, không biết rào kín, thì thầy phải chịu.

– Thế còn vạt áo?

Cô Bưởi đỏ mặt lên một chút.

– Thì ai bảo thầy mặc áo dài đi tưới rau.

Ông Hòe nhìn tấm ván, nhìn con ngỗng mái đang rúc cổ dưới nách cô Bưởi, rồi thở dài. Ông làm lý trưởng mười một năm, xử chuyện bờ ruộng, chuyện trâu ăn lúa, chuyện mẹ chồng nàng dâu. Chưa có ai kiện nhau bằng trứng ngỗng với sách thánh hiền.

Ông quyết định để đến phiên họp đình mười lăm.

Đêm ấy, thầy đồ Khải ngồi đọc sách bên ngọn đèn, nghe tiếng ngỗng kêu bên kia rào. Thầy đã nghe nói cô Bưởi kiện lại. Thầy không giận. Thầy chỉ thấy lạ. Ba năm ở kinh, thầy viết hàng trăm bài văn, chưa bài nào làm người đọc phải phản ứng nhanh đến thế.

Bên kia hàng rào, cô Bưởi ngồi đếm ngỗng. Mười bảy con. Ông Cả đứng ở góc chuồng, ngoảnh cổ về phía nhà thầy đồ, thỉnh thoảng lại kêu một tiếng khàn khàn như đang chửi.

– Ông im đi – Cô Bưởi nói. – Người ta kiện ông rồi đấy. Ông có biết ba mươi đồng là mấy lứa trứng không?

Ông Cả không biết. Ông Cả rúc mỏ vào cánh, ngủ.

— Hết chương 1 —