Lúc mặt trời lặn

Chương 1: Lúc mặt trời lặn

Cái cối gỗ của tôi năm nay bốn mươi mốt tuổi, và chưa từng có một người Kinh nào cầm chày giã vào nó.

Thằng nhỏ tên Vững, Mạc Văn Vững, người Hải Phòng, ba mươi tuổi, kỹ sư ở cái nhà máy điện gió ngoài biển Vĩnh Châu. Mấy cây quạt gió trắng toát đứng giữa bãi bồi, cánh quay chầm chậm, từ sân nhà tôi nhìn ra thấy rõ, đêm có đèn đỏ nhấp nháy trên đỉnh như sao rơi. Con gái tôi, Ra Ny, làm kỹ thuật viên ở đó ba năm. Hai đứa quen nhau trên mấy cây quạt ấy.

Chiều nay nó dẫn thằng Vững về, đúng ngày rằm tháng Mười, ngày cúng trăng. Thằng nhỏ xách theo một giỏ trái cây, một hộp bánh đậu xanh Hải Dương, một chai rượu. Nó chắp tay chào tôi, chào bà nội Ra Ny, chào cả mấy đứa cháu, nói được một câu tiếng Khmer chào hỏi, lơ lớ như đứa con nít tập nói. Con Ra Ny dạy nó, tôi biết. Tôi gật đầu, không nói gì.

Nó đi một vòng quanh sân, nhìn cái gì cũng kỹ: cái lu nước, giàn bầu, cái bếp ba ông táo, cái chõng tre của mẹ tôi. Tới cái cối gỗ đặt dưới mái hiên, nó dừng lại lâu nhất. Nó ngồi xổm xuống, đưa tay sờ vành cối, sờ lòng cối nhẵn bóng, rồi gõ nhẹ lên thành cối bằng đốt ngón tay, nghiêng đầu nghe, như thầy thuốc nghe ngực người bệnh.

– Cối này gỗ gì vậy bác? – Nó hỏi. – Nghe tiếng chắc lắm.

– Gỗ sao. – Tôi nói. – Ba tôi đục.

– Bao nhiêu năm rồi bác?

– Lâu hơn tuổi con.

Tôi trả lời cụt như vậy, cố ý. Nó không hỏi nữa. Nhưng lúc tôi đi ngang, tôi thấy nó còn ngồi đó, bàn tay đặt trên vành cối, không gõ, chỉ đặt vậy thôi.

Tôi không ghét thằng nhỏ. Tôi chỉ không tin. Ba mươi năm nay, tôi thấy người ta tới vùng này nhiều. Người tới làm đường, người tới làm đê, người tới nuôi tôm, người tới dựng quạt gió. Người ta tới, người ta ở hai năm, ba năm, ăn cơm nhà mình, uống rượu nhà mình, có người cưới con gái trong sóc. Rồi dự án xong, người ta đi. Có người dẫn vợ theo, có người không. Con gái thằng bạn tôi ở phum bên, năm năm rồi còn đứng ở cổng chờ.

Mà nếu nó không đi, thì con gái tôi đi. Chuyện đó tôi còn sợ hơn. Má con Ra Ny mất sáu năm rồi, bệnh, đi nhanh lắm, từ lúc phát hiện tới lúc mất chưa đầy ba tháng. Từ đó trong nhà chỉ còn tôi, mẹ tôi với con Ra Ny. Thằng Vững là người Hải Phòng, cha mẹ nó ở ngoài đó, mồ mả ông bà nó ở ngoài đó. Một ngày nào đó nó về, con Ra Ny theo về, cách đây hai ngàn cây số, nói một thứ tiếng mà mẹ tôi nghe không hiểu. Rồi cái cối này ai giã?

Cái cối do ba tôi đục năm tôi mười chín tuổi, từ một khúc gỗ sao người ta hạ ở sân chùa vì cây già sắp ngã. Ba tôi đục ròng rã hai tháng, mỗi tối một ít, lòng cối nhẵn như mặt chén. Bốn mươi mốt năm, năm nào nó cũng giã cốm cho cả nhà, cho cả mấy nhà hàng xóm không có cối. Nó là thứ duy nhất ba tôi để lại mà còn dùng được.

Lúc mặt trời gần lặn, tôi đi ra sau hè lấy củi, nghe thằng Vững đứng bên gốc dừa nói điện thoại. Nó nói giọng Bắc, nhanh, tôi nghe được mấy chữ: "Gia Lai", "tháng sau", "dạ em biết rồi anh". Tôi đứng sau đống củi một lúc lâu. Rồi tôi ôm củi đi vào, không để nó thấy.

Năm nào cũng vậy, chiều rằm tháng Mười, tôi giã cốm dẹp cho cả sóc. Mấy nhà hàng xóm đem lúa nếp non qua từ trưa, mỗi nhà một bao nhỏ, cột dây khác màu cho khỏi lộn. Lúa nếp phải là nếp non, gặt lúc hạt còn sữa, ngâm một đêm, rang trong cái nồi đất trên bếp lửa rơm, đảo đều tay cho tới khi hạt lúa nổ lách tách, hương thơm bốc lên ngọt như mùi sữa. Rang xong phải giã liền, lúc còn nóng, giã cho hạt dẹp ra, tróc vỏ. Nguội rồi giã là hạt gãy, ra bột.

Thằng Vững xin phụ rang lúa. Tôi đưa nó đôi đũa bếp dài, chỉ cho nó đảo. Nó đảo được mười phút thì một hạt lúa nổ văng trúng cổ tay, đỏ lên một chấm. Nó giật tay lại, làm rớt đôi đũa xuống lửa. Mẹ tôi ngồi trên chõng bật cười thành tiếng. Thằng nhỏ cũng cười, gãi đầu, lượm đũa lên, phủi tro, đảo tiếp. Lần này nó đứng xa ra một chút, tay đưa dài ra, lúa nổ cứ nổ, nó không giật nữa. Tôi thấy hết, mà không khen.

Giã cốm phải có hai người, hai cây chày, một cái cối. Người này nhấc chày lên thì người kia nện xuống, nhịp đều như tim đập. Hồi xưa tôi giã với ba tôi. Ba tôi mất, tôi giã với thằng em. Thằng em đi làm ở Bình Dương mười năm nay, tôi giã với con Ra Ny. Năm nay con Ra Ny đứng cạnh cối, nhìn tôi, rồi nhìn thằng Vững.

– Ba, năm nay ba cho ảnh giã thử nghen.

Tôi nhìn thằng nhỏ. Nó cao, gầy, tay trắng, đeo kính. Tay của người ngồi máy tính. Tôi đưa cây chày thứ hai cho nó, cây chày bằng gỗ sao, dài gần bằng người, nặng gần năm ký.

– Giã cốm như đánh trống. – Tôi nói. – Lệch nhịp là chày đập chày, gãy tay. Con nghe tiếng chày của ba mà theo.

— Hết chương 1 —