Bài số 0417

Chương 1: Bài số 0417

Máy chấm cho bài số 0417 tám điểm bảy lăm về nội dung, rồi tự trừ còn hai điểm hai lăm, và tô đỏ cả trang bằng một dòng chữ: nghi sao chép, mức trùng bảy mươi mốt phần trăm.

Tôi nhận bài ấy lúc chín giờ sáng thứ Ba, ngày mười một tháng Bảy năm 2051, trong căn phòng phúc khảo trên tầng ba Sở Giáo dục thành phố Lam Thành. Phòng có mười hai cái bàn, mười hai người già như tôi, mỗi người một cái máy đọc, một ly trà gừng, một cái quạt trần quay chậm như người đã hết hơi. Ngoài cửa sổ, cây phượng ở sân Sở rụng hoa xuống mặt đường ướt. Lam Thành đã mưa ba ngày.

Người ta gọi chúng tôi là hội đồng phúc khảo người. Nghe thì sang, chứ thật ra là một nhóm giáo viên văn về hưu, được Sở mời lại mỗi mùa thi, trả tám mươi nghìn đồng một bài. Từ khi máy chấm văn được đưa vào kỳ thi tốt nghiệp, mười lăm năm nay, tám mươi nghìn đồng ấy không tăng một đồng nào, còn số bài đến tay chúng tôi thì năm nào cũng giảm. Máy chấm nhanh, chấm đều, không mệt, không thiên vị chữ đẹp chữ xấu. Nó chỉ chuyển cho người những bài nó không chắc: bài lạc đề nặng, bài viết bằng thơ, và bài nghi sao chép.

Luật của nó thì đứa học trò nào cũng thuộc. Máy được nối với kho văn bản lưu trữ quốc gia, trong đó có sách, báo, luận văn, và tất cả bài thi tốt nghiệp đã được số hóa từ năm 1995 trở lại đây. Bài nào trùng quá sáu mươi phần trăm với một văn bản trong kho thì bị đánh dấu, điểm tạm tính chỉ còn một phần tư. Người phúc khảo có ba quyền: giữ nguyên, hạ thêm, hoặc chứng minh bài viết là của chính thí sinh. Muốn chứng minh, được gặp thí sinh ba mươi phút, có ghi hình. Mười lăm năm, tôi chưa dùng quyền thứ ba lần nào. Phần lớn bài nghi chép là chép thật, chép từ những bài văn mẫu lan khắp mạng, và tôi chỉ việc ký.

Đề năm nay là một đề hay. Kể về một điều em được thừa hưởng từ người thân, mà không phải là của cải.

Bài số 0417 mở đầu bằng một câu ngắn: "Bà nội em không để lại cho em đất, cũng không để lại vàng, vì bà còn sống, và vì nhà em không có hai thứ ấy." Tôi bật cười một tiếng trong cổ họng. Bà Nguyễn ngồi bàn bên ngẩng lên nhìn, tôi xua tay.

Câu thứ hai: "Bà để lại cho em một bức thư mà em chưa bao giờ thấy, vì nó đã tan trong nước lụt năm 1999."

Câu thứ ba: "Mưa Lam không rơi, mưa Lam ở lại."

Tôi đặt cái máy đọc xuống bàn. Tay tôi run, mà không phải vì tuổi. Tôi đã bảy mươi chín, tay run đã mười năm nay, nhưng tôi biết cái run tuổi già nó khác. Cái run tuổi già nó đều, nó nhỏ, nó như tiếng quạt trần. Cái run này thì đến từ dưới bụng.

Câu ấy là của tôi.

Tôi viết nó vào một đêm tháng Mười Một năm 1999, ở dãy phòng học tầng hai trường cấp ba Kim Lộc, dưới ánh một ngọn đèn dầu, khi nước sông Ngân đã rút xuống khỏi bậc cầu thang thứ mười bốn.

Tôi viết nó trong một bức thư gửi cho một đứa học trò lớp mười hai, nhà ở xóm thuyền phía dưới chợ Kim Lộc, mất cả cái nhà lẫn chiếc đò của cha nó trong một đêm. Tôi không nhớ hết bức thư ấy. Tôi chỉ nhớ câu ấy, vì sau này tôi đã đem nó ra giảng cho bao nhiêu lớp, như một câu văn của người khác.

Tôi đọc tiếp. Bài số 0417 kể về một bà nội ở phường Kim Lộc. Sáng nào bà cũng đi chợ Bến Mây bán bún bò từ bốn giờ, tối nào cũng ngồi bên giường đứa cháu gái mà đọc thuộc lòng cho nó nghe một bức thư. Không có giọng ru, không có câu chuyện cổ tích. Chỉ có một bức thư của một ông thầy, mà bà đọc đi đọc lại từ năm mười bảy tuổi đến năm sáu mươi chín tuổi, đọc cho chồng nghe, cho con nghe, rồi cho cháu nghe.

"Em lớn lên trong những câu văn của một người em chưa gặp bao giờ", đứa học trò viết. "Bà kể, đầu tháng Mười Hai năm ấy nước lên thêm một lần nữa, cả xóm lại chạy lên trường cấp ba Kim Lộc, bức thư trong túi áo bà ướt sũng. Bà ngồi ôm nó mà đọc, đọc cho đến khi chữ nhòe hết, đọc cho đến khi tờ giấy rã ra thành bột trong tay. Bà bảo, bà biết giấy sẽ tan, nên bà phải cất nó vào chỗ nước không tới được."

Rồi những đoạn trích. Đứa học trò đặt chúng trong ngoặc kép, ghi rõ ràng: "lời thầy giáo của bà nội em viết". Đoạn này dài, đoạn kia ngắn. Tôi đọc chúng như người ta nhìn vào một tấm ảnh cũ thấy mình hồi trẻ, ngờ ngợ, vừa nhận ra vừa không. Có những câu tôi nhớ. Có những câu tôi không nhớ mình đã từng nghĩ được như thế. Có một câu tôi biết chắc mình không viết, vì nó hay hơn tôi.

Phần cuối của bài là của đứa học trò. Nó viết về chuyện nó thi đại học, về chuyện nó muốn học ngành thủy văn để đo nước sông Ngân, về chuyện nó thấy câu "mưa Lam ở lại" không phải là một câu buồn.

Tôi bấm vào dòng chữ đỏ. Máy hiện ra văn bản gốc mà nó cho là bài số 0417 đã chép. Tôi cứ tưởng sẽ thấy bức thư của tôi, bằng cách nào đó được ai số hóa. Nhưng không phải.

"Văn bản lưu trữ: Bài thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ văn, năm 2000. Hội đồng thi Lam Thành. Thí sinh: Đặng Thị Ái. Điểm: 3,5. Giám khảo chấm một: Tôn Thất Hy."

Tôi ngồi im rất lâu. Cái quạt trần quay. Ngoài cửa sổ, một bông phượng rơi xuống bậu, đỏ như một vết mực son.

Bà Nguyễn bàn bên đẩy ly trà gừng sang:

– Thầy Hy, thầy mệt hả? Mặt thầy trắng bệch rứa.

– Không. – Tôi nói. – Tôi gặp lại một bài tôi chấm.

— Hết chương 1 —