Dòng chữ nhỏ dưới chân trang

Chương 1: Dòng chữ nhỏ dưới chân trang

Trên đầu mụ Ba Cẩm là chữ.

Không phải trời. Chữ. Những dòng chữ in đen, to như những thanh xà nhà, chạy ngang qua một nền giấy ngả màu ngà, dày đặc, nối nhau thành từng hàng dài tít tắp. Chị Mỹ Châu ngồi bệt dưới đất, ngửa cổ nhìn lên, đọc được câu gần nhất: “Mùa thu năm ấy, nước sông Hương lên sớm hơn mọi năm.”

Chị nhìn xuống. Chỗ chị ngồi là một dải đất hẹp, dài, chạy dọc theo chân những dòng chữ lớn kia, như một cái bến nước thấp dưới chân một bờ kè cao. Trên dải đất có một cái chõng tre, một cái ấm tích bọc trong giỏ mây độn rơm, mấy cái bát sành úp ngược, một bó lá chè xanh, và một cái ghế đẩu. Chị đang ngồi trên cái ghế đẩu ấy. Chân chị là chân một bà già, gầy, quấn xà cạp vải nâu.

Và ở ngay cạnh chị, cắm xuống đất như một cái thang tre, là một con số một nhỏ xíu, mảnh, cao chừng hai sải tay, đầu trên chạm vào dòng chữ lớn ở tít trên cao.

Dưới chân cái ghế đẩu, khắc thẳng vào đất, là một dòng chữ in nghiêng, nhỏ hơn hẳn những dòng chữ trên trời:

“(1) Mụ Ba Cẩm, người bán nước chè xanh ở đầu cầu Gia Hội, chết trong trận lụt năm Thìn. Xem chương 12.”

Chị Mỹ Châu đọc dòng chữ ấy ba lần. Rồi chị bật cười, một tiếng cười khàn khàn của bà già mà chị không nhận ra là của mình.

Chị là thủ thư ở thư viện tỉnh ở Thanh Hóa, mười chín năm. Chị có một cái tật mà đồng nghiệp hay trêu: cầm cuốn sách nào lên, chị cũng lật xuống chân trang đọc chú thích trước. Chị thích chú thích. Chị thích những dòng chữ nhỏ ấy, nơi người biên tập giải thích một chữ cổ, một địa danh, một nhân vật không đủ quan trọng để có chỗ trong truyện. Chị hay nghĩ những người trong chú thích giống chị: có mặt, có tên, nhưng ở dưới chân trang.

Cuốn Sông Hương mùa lụt Thìn, bản in lại năm hai nghìn lẻ ba, có bốn mươi hai chú thích. Chị đang làm biên mục cho nó trong kho sách tầng ba lúc gần tám giờ tối, sau giờ đóng cửa. Chị đọc tới chú thích số một ở chương ba thì cái đèn tuýp trên đầu chập chờn, và chị gục xuống bàn.

Chị đứng dậy, đi dọc dải đất. Nó dài chừng ba chục bước, hai đầu mờ dần vào lề giấy trắng. Không có ai khác. Không có nhà. Chỉ có cái chõng nước chè, và trên trời là cả một thành phố bằng chữ.

Từ trên đó vọng xuống tiếng người. Tiếng rao. Tiếng mái chèo khua nước. Mùi khói. Mùi sông. Tất cả đều ở trên cao, ở trong những dòng chữ lớn, nơi câu chuyện thật đang diễn ra. Chị nghe một giọng con gái hỏi mua nước chè, và giọng một bà già trả lời. Giọng bà già ấy là giọng mụ Ba Cẩm. Nhưng mụ Ba Cẩm đang ngồi đây, dưới chân trang.

Chị hiểu. Trên kia, trong truyện, có một mụ Ba Cẩm được nhắc tới đúng một câu: cô Nhàn, nhân vật chính, dừng lại uống bát nước chè ở đầu cầu Gia Hội. Tác giả không cho mụ một lời thoại. Chỉ có một con số một nhỏ xíu treo ở cuối tên mụ, dẫn xuống đây. Còn mụ thật, mụ có ấm chè, có chõng tre, có cái ghế đẩu, có cái chân quấn xà cạp, thì sống ở dưới này.

Chị nhìn cái số một cắm bên cạnh. Chị đặt tay lên nó. Gỗ, nhẵn, ấm. Nó có những khấc nhỏ như bậc thang.

Chị leo lên.

Chị leo được chừng nửa thân thì nghe dưới chân có tiếng sột soạt, như tiếng ai cạo một lớp mực khô trên giấy. Chị nhìn xuống. Dòng chú thích in nghiêng khắc dưới đất đang mất đi mấy chữ cuối. Chữ “12” mờ đi, rồi “chương”, rồi “Xem”, như bị một cục tẩy vô hình chà qua. Chỉ còn lại:

“(1) Mụ Ba Cẩm, người bán nước chè xanh ở đầu cầu Gia Hội, chết trong trận lụt năm Thìn.”

Chị khựng lại giữa cái thang. Rồi chị leo tiếp.

Ló đầu lên khỏi dòng chữ cuối cùng, chị thấy mình đứng ở đầu một cây cầu gỗ bắc qua một nhánh sông, sau lưng là một dãy phố mái ngói rêu phong, trước mặt là sông Hương xanh như lá chè, đò ngang đò dọc. Nắng thu vàng nhạt. Một cô gái chừng hai mươi, áo dài vải tím, đang đứng cạnh một cái chõng tre, cầm bát nước chè, nhìn chị ngơ ngác.

– Mụ ơi, – cô gái nói, – mụ ngồi đó mà răng con quay lại không thấy mụ? Con tưởng mụ đi mô.

Cô Nhàn. Chị nhận ra giọng. Chị nhìn quanh cái chõng nước, y hệt cái chõng dưới chân trang, chỉ có điều cái này có người đứng uống nước. Chị ngồi xuống ghế đẩu, rót thêm cho cô Nhàn một bát. Tay chị rót thành thạo, như đã rót ba chục năm.

– Mụ đi xuống dưới một chút, – chị nói.

– Xuống dưới mô?

– Dưới chân cầu.

Cô Nhàn cười, trả hai đồng xu, bưng nón đi. Trong cả cuốn sách, cô ấy không bao giờ nói chuyện với mụ Ba Cẩm. Chị đã đọc kỹ. Câu chuyện của cô ấy ở chỗ khác, ở những chương có anh học trò, có chuyện cưới xin, có những dòng chữ dài và đẹp. Mụ Ba Cẩm chỉ là cái chõng nước cô ghé qua, để tác giả có cớ tả cây cầu.

Và dưới chân cầu, một thằng bé chừng tám tuổi, ở trần, đen nhẻm, đang ngồi thả câu, chân đung đưa trên mặt nước.

— Hết chương 1 —