Bà hàng chè trên đèo Ba Dội

Chương 2: Bà hàng chè trên đèo Ba Dội

Năm thằng Lễ hai mươi lăm tuổi, nó đi thi.

Lúc ấy nó đã thành anh Lễ, học ông đồ làng bên mười năm, chữ đẹp, văn chắc. Bà mẹ bán con lợn cuối cùng sắm cho anh cái tráp tre. Anh đi bộ lên kinh, mười hai ngày đường, qua đèo Ba Dội.

Ta ra đón anh ở đỉnh đèo. Lần này ta hoá thành một bà già bán chè xanh, ngồi dưới gốc thông, có cái ấm đất sứt vòi và mấy cái bát mẻ. Mảnh vải chàm ta vẫn buộc ở cổ chân, khuất dưới gấu váy đụp.

Ta tính kỹ rồi. Mấy ông quan trường ở kinh ra đề trong một dãy nhà rào kín. Rào ngăn được người, không ngăn được cáo. Ta nằm dưới gầm phản của họ ba đêm và thuộc cả ba đề văn sách năm ấy như thuộc đường về hang.

Anh Lễ lên tới đỉnh đèo lúc xế chiều, mồ hôi ướt lưng áo. Anh ngồi xuống, xin một bát chè. Ta rót cho anh, rồi nói khẽ, giọng của bà già đã quen chuyện đời:

– Cậu đi thi phải không? Tôi có đứa cháu làm lính canh trường. Nó bảo tôi đề năm nay. Cậu muốn nghe thì tôi nói, coi như duyên bát chè.

Anh Lễ đặt bát xuống. Anh nhìn ta, rồi nhìn xuống chân ta. Gió đèo thổi lật gấu váy, mảnh vải chàm lộ ra một khúc. Ta vội kéo váy xuống. Anh không nói gì về nó.

– Bà ơi, – anh nói, – con cảm ơn bà. Nhưng con không nghe đâu.

– Sao thế? Người ta bỏ cả trăm quan còn không mua được.

– Con đỗ nhờ thế thì con làm quan nhờ thế. – Anh mỉm cười, cái cười có phần ngượng. – Mà làm quan nhờ thế thì ngày nào ngồi trên ghế cũng như ngồi trên bẫy. Có ai biết lúc nào nó sập.

Ta suýt đánh rơi cái ấm. Thằng bé chín tuổi năm nào nói câu "lão Mõ Hai ra thăm bẫy". Gã đàn ông hai mươi lăm tuổi này nói câu "ngồi trên bẫy". Ta tự hỏi có phải ở làng Khê Thượng người ta dạy trẻ con nói chuyện bằng bẫy không.

Anh trả ta hai đồng chè rồi xuống đèo. Ta ngồi dưới gốc thông tới tối, nghĩ: con người này, mình cho gì nó cũng không lấy.

Kỳ thi năm ấy anh Lễ trượt. Đề văn sách thứ hai hỏi về phép đắp đê. Anh lại viết dài về cái bẫy thú, rằng ở làng anh người ta đặt bẫy cho thú ăn gà, thì cũng phải dạy trẻ con cách cởi bẫy, kẻo một ngày nào đó chính con mình sa vào. Quan trường cho là lạc đề. Ta thì cho là quan trường không biết đọc.

Anh về làng, không thi nữa, mở lớp dạy trẻ ở gian ngoài. Anh lấy vợ, một cô gái dệt vải ở xóm Đông, tên là Thắm. Ta không đi ăn cưới, nhưng hôm ấy có một con cáo ngồi rất lâu trên bờ đá sau nhà, nhìn hai cái bóng thắp đèn dầu.

Năm anh ba mươi tư tuổi, chị Thắm sinh con thứ hai rồi sốt. Cơn sốt không chịu lui. Thầy lang trong làng bốc thuốc ba thang, rồi lắc đầu. Anh Lễ đi bộ suốt đêm ra trấn mời thầy thuốc, thầy thuốc trấn bảo phải có rễ hà thủ ô đỏ mọc trên vách đá, củ to bằng nắm tay, may ra cầm được. Thứ ấy ở chợ không ai bán. Nó mọc trên những vách đá mà người không leo tới.

Cáo thì tới.

Ta trèo lên vách đá Mỏ Quạ, nơi chim ưng làm tổ, đào bằng móng suốt một đêm, gãy hai móng. Ta mang về được một củ to hơn nắm tay, đỏ như gan gà.

Lần này ta không giấu. Ta không xếp khoai lên trên. Ta hoá thành một người đàn bà đi hái thuốc, đến gõ cửa, đặt củ thuốc vào tay anh.

– Nghe nói nhà anh có người ốm. – Ta nói. – Tôi có cái này.

Anh Lễ nhìn củ hà thủ ô, nhìn bàn tay ta, mấy cái móng gãy còn dính đất đỏ. Anh không hỏi ta là ai. Anh cúi đầu lạy ta một lạy, cái lạy sâu tới mức ta phải lùi lại, vì ta chưa được ai lạy bao giờ.

– Chị cho tôi xin. – Anh nói. – Ơn này tôi ghi.

Ta đứng đó, chờ. Ta chờ anh nói câu ấy. Thế là hết nợ. Chỉ cần thế. Đuôi thứ chín đang ngứa ran ở cuối sống lưng ta.

Anh không nói. Anh quay vào sắc thuốc.

Chị Thắm khỏi. Hai tháng sau chị đã ra khung cửi, tiếng thoi lách cách vọng tới tận bìa rừng. Ta nằm trên bờ đá nghe tiếng thoi ấy suốt một mùa, không biết nên vui hay nên giận. Anh nói "ơn này tôi ghi", nghĩa là anh nợ ta. Thế là ta nợ anh một vạt áo, anh nợ ta một củ thuốc, mà loài cáo không có luật nào dạy hai món nợ ấy có trừ vào nhau được hay không.

Ta đi hỏi con cáo chín đuôi ở núi Tản Mây, chỉ còn chờ ngày lên trời. Nó nghe ta kể rồi nói:

– Mày không đếm được món nợ của người đâu. Người ta cũng chẳng đếm. Mày chỉ chờ được câu người ta nói thôi.

– Nếu người ta không bao giờ nói?

– Thì mày cứ chờ. – Nó ngáp. – Chờ cũng là một cách trả.

Ta không hiểu. Ta về, tiếp tục chờ.

— Hết chương 2 —