Cái bẫy ở khe Sậy

Chương 1: Cái bẫy ở khe Sậy

Người ta bảo cáo già không mắc bẫy. Ta tám trăm tuổi, tám cái đuôi, vậy mà một sáng tháng Chạp ta nằm trong cái bẫy kẹp của lão Mõ Hai suốt từ canh tư tới giờ Thìn. Ta nằm nghe hai hàm sắt cắn vào xương cổ chân như con chó nhai khúc xương ống.

Lỗi là ở con gà mái tơ lão Mõ Hai buộc vào gốc sim ở khe Sậy. Ta biết đó là mồi, biết lão đặt bẫy bên trái vì lão thuận tay trái và lười. Nhưng đêm ấy sương muối trắng cả sườn núi Đồng Mây, ta đói đã ba ngày, và năm ấy lão chịu khó đặt thêm một cái bên phải. Tám trăm năm, ta thua một lão già vì lão chăm hơn mọi khi đúng một lần.

Hoá người cũng vô ích, vì chân cáo hoá thành chân người thì vẫn kẹp trong sắt. Ta đành nằm đếm tiếng gà gáy dưới làng Khê Thượng, và nghĩ xem lão Mõ Hai sẽ bán da ta cho nhà nào. Chắc là bà chánh tổng. Bà ấy cổ dài, quàng da cáo vào sẽ đẹp.

Thằng bé đến lúc mặt trời vừa lên khỏi ngọn núi bên kia khe. Nó gánh một gánh củi khô, hai bó nhỏ xíu so với đòn gánh, áo chàm bạc vai, chân đất. Nó dừng lại nhìn ta. Ta nhìn lại nó, nhe răng ra cho có lệ.

Ta nhớ rõ một điều mà lúc ấy ta không nghĩ ngợi gì: nó không đi xuống phía làng. Con đường mòn từ khe Sậy rẽ hai ngả, một ngả về Khê Thượng, một ngả xuống bến sông Dài. Gánh củi của nó quay đầu về phía bến.

Nó đặt gánh xuống, tìm một khúc cây khô to bằng cổ tay, rồi quỳ cạnh ta. Ta gầm trong cổ họng. Nó không lùi.

– Mày cắn tao thì mày cũng chẳng chạy được đâu. – Nó nói, giọng khàn khàn của đứa trẻ bị cảm. – Nằm yên.

Nó chèn khúc cây vào giữa hai hàm sắt, đè cả người lên mà bẩy. Thằng bé chín tuổi gầy như que củi, nghiến răng tới mức ta nghe cả tiếng răng kêu. Hàm sắt hé ra được một kẽ. Ta rút chân ra. Máu nhỏ xuống lá sim khô thành mấy chấm đỏ.

Cái chân không chịu chạy. Thằng bé nhìn vết thương một lúc, rồi cầm vạt áo chàm của chính nó, cắn một miếng cho rách, xé một đường dài. Nó quấn mảnh vải ấy quanh cổ chân ta, ba vòng, buộc nút lại, chặt tay như người ta buộc lạt gói bánh chưng.

– Đi đi. – Nó nói. – Lão Mõ Hai ra thăm bẫy là mày thành cái khăn quàng của bà chánh tổng.

Đến bây giờ ta vẫn không biết làm sao một đứa trẻ ở làng Khê Thượng lại nghĩ đúng như ta nghĩ.

Đêm đó, nằm liếm vết thương trong hang, ta mới thấy rát ở một chỗ khác. Loài cáo có một luật mà loài người không biết. Cáo tu tới tám đuôi là đã gần thành tiên hồ, chỉ còn chờ cái đuôi thứ chín. Nhưng nếu trên người còn mang một món nợ ân với ai, thì đuôi thứ chín không mọc. Nợ phải trả, và chỉ coi là trả xong khi chính người cho ơn, biết rõ mình đang nói với ai, mở miệng nói một câu: thế là hết nợ. Nếu người ấy chết trước khi nói câu ấy, thì món nợ đi theo xuống đất, và cái đuôi thứ chín không bao giờ mọc nữa.

Ta đã sống tám trăm năm không nợ ai. Giờ ta mang nợ một vạt áo chàm của một thằng bé gánh củi.

Tên nó là Lễ, Phùng Hữu Lễ, con bà goá bán rau ở đầu chợ. Hôm sau ta hoá thành một mụ đi mót khoai, đứng ở bờ rào nghe ngóng, và thấy bà mẹ cầm cái áo rách vạt, vung roi mây đánh vào bắp chân nó ba roi. Thằng bé đứng im chịu đòn. Nó khóc, nhưng ta để ý nó không khóc lúc roi quất. Nó khóc sau đó, lúc bà mẹ quay đi nấu nồi cháo cám, và nó khóc như người vừa thoát được một cái gì, chứ không như đứa trẻ đau chân. Lúc ấy ta cho là loài người khóc lung tung.

Ta giữ mảnh vải chàm. Ta buộc nó vào cổ chân, cả khi là cáo lẫn khi hoá người, như đàn bà buộc chỉ đỏ cổ tay. Đó là thói của loài cáo đang mang nợ: giữ một thứ của người ta trên người mình, để không bao giờ quên.

Tám năm sau, năm thằng Lễ mười bảy, làng Khê Thượng mất mùa. Lúa trổ gặp mưa đá, ruộng bậc thang trắng xoá như rắc muối. Tới tháng Ba, nhà bà goá chỉ còn nửa vò gạo nấu với rau dại và củ chuối.

Ta nghĩ: đây là lúc trả.

Viên thu thuế của huyện năm ấy là một gã họ Lỗ, lúc nào cũng có mùi rượu nếp, giấu một hũ bạc ăn bớt của sáu làng dưới gầm giường nhà trọ ngoài trấn. Ta lấy hũ bạc ấy. Loài cáo vốn không biết áy náy về bạc.

Đêm hôm ấy ta đặt hũ bạc dưới chân cửa nhà thằng Lễ, xếp lên trên một lớp khoai cho khéo, và ngồi trên ngọn tre đầu ngõ chờ xem.

Sáng ra thằng Lễ mở cửa, nhìn thấy hũ khoai, nhấc lên, thấy nặng. Nó bới ra, thấy bạc. Mặt nó tái đi. Nó không gọi mẹ. Nó đứng nhìn quanh ngõ một lúc lâu, nhìn cả lên ngọn tre, và ta thề là ánh mắt nó dừng lại chỗ ta lâu hơn chỗ khác một chút. Rồi nó ôm cả hũ bạc đi thẳng ra đình.

Ở đình, nó đặt hũ bạc trước mặt ông tiên chỉ và các cụ.

– Bạc này của ai đánh rơi trước cửa nhà con. – Nó nói. – Con không dám giữ. Nhờ làng giữ hộ. Bao giờ có người tới nhận thì làng trả. Còn trong lúc chưa ai nhận, các cụ tính xem có nên đong tạm ít gạo cho mấy nhà sắp chết đói không.

Các cụ bàn suốt buổi, rồi làng đong gạo thật, chia đều cho ba mươi bảy nhà, nhà bà goá cũng được một phần như mọi nhà, không hơn. Viên thu thuế họ Lỗ không bao giờ dám tới nhận. Gã đâu có dám khai với ai là mình mất một hũ bạc ăn bớt.

Làng Khê Thượng qua được mùa đói năm ấy. Còn món nợ của ta thì vẫn nằm nguyên. Thằng Lễ không biết ai cho bạc, không nói câu nào với ta, và cái phần bạc thật sự về tới miệng nó chỉ là mấy bát gạo, chẳng to hơn phần của nhà hàng xóm.

Ta ngồi trên ngọn tre, liếm cổ chân dưới mảnh vải chàm, và lần đầu trong tám trăm năm thấy mình bị một thằng nhãi mười bảy tuổi chơi khăm mà nó không hề biết.

— Hết chương 1 —