Ngôi sao trong mắt kính

Chương 3: Ngôi sao trong mắt kính

– Câu thứ nhất, – tôi nói. – Chữ thì có nét. Bọt thì tròn. Quan soi lên đèn, bóng nó in ra là một chấm tròn. Chữ nào trên đời chỉ có một chấm tròn?

Viên giám thị giơ kính lên đèn một lần nữa. Ông nghiêng đi nghiêng lại. Cái chấm vẫn tròn.

– Câu thứ hai, – tôi nói. – Quan cho lấy cái bảng đề, treo ở chỗ người lính kia đang đứng. Cho anh Lăng Tử Kỳ đọc, không kính. Rồi đọc lại, có kính.

Người ta mang tới một tấm bảng gỗ viết sẵn mấy câu huấn thị cho sĩ tử. Treo ở xa chừng mười bước. Lăng Tử Kỳ đứng nheo mắt, mặt đỏ bừng. Anh ta không đọc được một chữ. Viên giám thị đưa kính cho anh ta. Anh ta đeo vào, đọc trôi chảy, đọc cả dòng nhỏ dưới cùng ghi tên viên quan đã viết bảng.

Có tiếng xì xào trong hàng sĩ tử.

– Câu thứ ba? – viên giám thị hỏi.

Tôi không trả lời bằng lời. Tôi rút trong tay áo ra một đôi kính khác. Đôi kính lão, mắt lồi, gọng đồng, tôi định mang tới cho một cụ đồ ở phố Lược Gỗ sáng nay, chưa kịp giao. Tôi đặt nó lên bàn, cạnh cuốn sổ danh sách sĩ tử mà viên giám thị vừa giơ ra xa hết cánh tay để đọc.

– Quan đeo thử. Rồi đọc cuốn sổ của quan.

Ông nhìn tôi một lúc. Rồi ông đeo vào. Ông cúi xuống cuốn sổ. Tôi nhìn thấy hai hàng lông mày bạc của ông nhướn lên. Ông lật một trang. Rồi một trang nữa. Môi ông mấp máy, đọc thầm tên từng sĩ tử, những cái tên viết chữ nhỏ như hạt vừng mà có lẽ đã nhiều năm ông không đọc rõ.

Ông bỏ kính xuống. Ông nói, giọng hơi khàn:

– Mắt kính không giấu được chữ. Mắt kính làm cho người ta thấy chữ.

Rồi ông quay sang lính khám:

– Từ giờ, sĩ tử nào có kính, đưa lên đây ta soi. Kính sạch thì cho vào.

Hàng sĩ tử lại chuyển động. Tôi đứng cạnh bàn, chưa dám đi. Và vì thế mà tôi thấy.

Năm người sau Lăng Tử Kỳ, Vưu Thế Hiển bước tới hàng lính khám. Hắn mặc áo lụa, tráp sơn son, giỏ cơm có cả bánh dẻo. Người lính sờ thắt lưng hắn, chạm phải một cái túi gấm nhỏ, rồi dừng tay. Tôi thấy hắn khẽ nghiêng người, nói gì đó vào tai người lính. Người lính đã định cho hắn qua. Nhưng viên giám thị đang nhìn thẳng xuống hàng lính khám, đợi người tiếp theo mang kính lên, và cả nghìn sĩ tử cũng đang nhìn theo ông.

Người lính rút cái túi gấm ra. Bên trong là một đôi kính gọng bạc, mắt thủy tinh mua từ thuyền buôn phương Nam. Hắn mang đôi kính lên bàn đèn. Viên giám thị, giờ đã quen tay, giơ nó lên ngọn đèn.

Trên lòng bàn tay ông, bóng của mắt kính bên phải không phải một chấm tròn. Đó là những nét. Những hàng nét nhỏ li ti, khắc bằng mũi kim kim cương, xếp ngay ngắn như kiến bò. Viên giám thị nheo mắt nhìn những cái bóng ấy, rồi đeo đôi kính lão của tôi vào, đọc. Đó là một đoạn trong sách Trung Dung, đoạn mà khoa này rất có thể ra đề.

Vưu Thế Hiển bị lính giải đi trước mặt cả nghìn sĩ tử. Hắn không nhìn tôi. Về sau người ta kể, hắn đã tìm được một người thợ ở bến thuyền chịu làm cái việc tôi từ chối, rồi chính hắn sai người tố mắt kính giấu được chữ. Khoa thi cấm kính thì lính chỉ lục kính của kẻ không có tiền. Kẻ có tiền như hắn thì đã lo sẵn người lính sờ thắt lưng. Hắn tính đúng cả, chỉ không tính tới một ông Đề điệu già cả đời phải giơ sổ ra xa hết cánh tay. Tôi chỉ biết lúc người ta kéo hắn đi, cái tráp sơn son của hắn rơi xuống đất, bút nghiên lăn ra, và không ai cúi xuống nhặt.

Nhưng chuyện ấy còn có giá.

Viên giám thị giữ đôi kính lão của tôi, bảo sẽ trả tiền. Ông cũng bảo, từ khoa sau, mọi đôi kính đi thi phải mang tới Phủ Doãn soi trước, đóng dấu son vào gọng, và người mài kính phải điểm chỉ bảo lãnh. Kính của ai bị phát hiện có chữ, người mài cùng chịu tội.

Tức là từ nay, mỗi đôi kính tôi bán ra là một lần tôi đặt cổ mình lên. Ông Mộc Hàn nghe xong, im lặng cả buổi tối. Rồi ông bảo: thì mình mài cho thật trong.

Lăng Tử Kỳ thi ba kỳ, ra trường lúc chiều tối ngày thứ năm, gầy rộc, mắt thâm quầng sau đôi kính. Anh ta đi thẳng tới tiệm, trả lại đôi kính cho tôi, bảo để tôi giữ cho tới ngày yết bảng. Anh ta sợ làm vỡ.

Ngày yết bảng, tên Lăng Tử Kỳ đứng thứ mười bốn. Anh ta không đọc được bảng từ xa. Tôi đã mang kính ra, đứng giữa đám đông, đeo vào cho anh ta.

Anh ta đọc thấy tên mình. Anh ta không reo. Anh ta tháo kính ra, giơ lên nắng, nhìn cái bọt khí nhỏ ở mép mắt kính bên trái.

– Cô Tú, – anh ta nói. – Lúc ở cổng trường thi, tôi đã nghĩ đời tôi hỏng vì cái chấm này.

– Giờ thì sao?

Anh ta đặt đôi kính vào tay tôi, bảo tôi nhìn thử. Tôi đeo kính lõm, mắt tôi không cận, thế giới nhòe đi như nhìn qua mặt nước. Nhưng ở góc mắt trái, cái bọt khí bắt nắng, sáng lên một điểm nhỏ, rõ ràng, ngay giữa đám đông chen chúc trước bảng vàng.

– Giờ thì nó là ngôi sao, – anh ta nói. – Tôi trả tiền kính bằng bổng lộc tháng đầu. Nhưng cô đừng mài lại viên này.

— Hết —