Ba tháng mài một mắt kính

Chương 1: Ba tháng mài một mắt kính

– Cô Tú, cô mài cho tôi một đôi kính mà soi vào thì thấy chữ, còn người khác soi thì không thấy. Bao nhiêu tôi cũng trả.

Câu ấy là của Vưu Thế Hiển, con trai quan Thông phán, nói với tôi giữa tiệm, tay xòe ra một nén bạc mười lạng, mười ngày trước kỳ thi Hương năm Hưng Lịch thứ sáu.

Tôi nhớ từng chữ vì tôi đã định ghi lại, rồi không ghi. Ở chỗ tôi trước kia, tôi có thói quen ghi mọi thứ vào phiếu khám: độ cận, độ loạn, độ lệch trục, khoảng cách đồng tử. Mười hai năm làm kỹ thuật viên đo khúc xạ ở một phòng khám mắt dưới chân dốc Bến Ngự, Huế, tôi đo mắt cho có lẽ ba vạn người. Rồi một chiều mưa, tôi nhìn qua cái máy đo, thấy đèn trong máy chập chờn, rồi tối hẳn. Lúc mở mắt, tôi đang nằm trên một tấm phản, trước mặt là một ông già râu thưa ngồi mài một viên đá xanh dưới vòi nước nhỏ giọt.

Ông già là Mộc Hàn, thợ ngọc phố Thạch Thủy ở kinh thành. Tôi là con gái ông, Mộc Cẩm Tú, mười tám tuổi, vừa ốm dậy sau trận cảm. Mẹ mất sớm. Nhà nghèo. Tiệm của ông mài ngọc bội, mài nhẫn, mài con dấu đá cho các nhà quan. Nghề của ông là nghề tỉ mỉ nhất tôi từng thấy, mà tôi từng nhìn người ta lắp tròng kính dưới kính lúp.

Tôi mất một tháng để hiểu mình không về được. Mất thêm một tháng để học cầm đá mài. Và trong tháng thứ ba, tôi mài được mắt kính đầu tiên.

Cái ý ấy đến khi tôi thấy ông Mộc Hàn đọc sổ. Ông năm mươi tám tuổi, đã bị lão thị, phải giơ cuốn sổ ra xa hết cánh tay mới đọc được. Ở xứ này không ai có kính. Người già đọc chữ nhỏ thì nhờ con cháu đọc giùm, thợ thêu bốn mươi tuổi thì bỏ nghề. Người cận thị thì cả đời sống trong một làn sương mà không biết rằng người khác nhìn rõ.

Ở tiệm có thạch anh trong, thứ ông dùng làm đồ trang trí. Thạch anh trong không bằng thủy tinh quang học, nhưng mài cho tròn, cho mỏng, đánh bóng bằng bột đá và da hươu, thì soi qua thấy rõ. Tôi nhờ ông mài hai mặt lồi. Ông mài theo tay tôi chỉ, không hỏi gì, chỉ thỉnh thoảng nhìn tôi rất lâu. Lúc tôi đặt hai mắt kính vào cái gọng đồng uốn vội, đặt lên sống mũi ông, đưa cuốn sổ vào tay ông, ông Mộc Hàn ngồi im rất lâu. Rồi ông đọc to một dòng. Rồi dòng nữa. Rồi ông bỏ kính xuống, quay mặt đi.

Hai tháng sau, tiệm thợ ngọc nhà họ Mộc đã có hai mươi khách đặt kính, toàn các cụ đồ già, các ông quan về hưu, mấy bà chủ tiệm thêu. Mỗi đôi kính lão giá hai lạng bạc. Tôi đo mắt cho họ bằng một tấm bảng vẽ chữ to chữ nhỏ, bắt họ đọc ở những khoảng cách khác nhau, rồi chọn độ lồi. Không chính xác như máy, nhưng đủ dùng. Ông Mộc Hàn mài, tôi đo, tôi lắp gọng. Hai cha con ngày làm từ sáng tới tối.

Có một khách tôi nhớ mãi là bà Tuyết, thợ thêu bốn mươi sáu tuổi ở phố Chỉ Hồng, đã bỏ kim ba năm vì không xâu nổi sợi chỉ. Bà đeo kính vào, cầm cây kim, xâu chỉ một lần là lọt. Bà không cảm ơn. Bà ngồi xuống ghế trong tiệm, rút từ trong bọc ra một khung thêu dở, một con hạc mới có nửa cánh, và cứ thế thêu tiếp, ngay tại chỗ, cho tới lúc tắt nắng. Ông Mộc Hàn không đuổi. Ông pha cho bà một ấm trà, rồi ngồi mài tiếp. Lúc về, bà để lại trên bàn hai lạng bạc, ôm theo khung thêu có con hạc đã đủ hai cánh.

Kính cận khó hơn. Phải mài lõm. Thạch anh mài lõm dễ vỡ, mài một trăm cái hỏng chín mươi. Tôi chỉ làm được đúng một đôi.

Người dùng đôi ấy là Lăng Tử Kỳ.

Anh ta hai mươi bốn tuổi, học trò nghèo từ một huyện ven biển lên kinh trọ học, thuê một gian buồng sau chùa phố Thạch Thủy. Ngày nào anh ta cũng đi qua tiệm, cái đầu cúi sát xuống quyển sách, có lần đâm đầu vào cột đèn. Tôi gọi anh ta vào, bảo anh ta nhìn tấm bảng chữ. Anh ta đứng cách tấm bảng hai bước, nheo mắt, không đọc được dòng to nhất.

– Anh thi kiểu gì? – tôi hỏi.

– Đề thi viết lên bảng treo trên cao, – anh ta nói, thản nhiên. – Ba khoa trước tôi đều phải nhờ người ngồi cạnh đọc to. Khoa trước người ngồi cạnh đọc sai một chữ.

Tôi mài cho anh ta một đôi kính lõm, mất ba mươi bảy viên thạch anh vỡ. Đôi thứ ba mươi tám thành. Viên bên trái có một bọt khí nhỏ xíu ở gần mép, tròn như đầu kim, soi lên ánh sáng thì lấp lánh như một ngôi sao. Thạch anh không còn viên nào đủ lớn. Tôi bảo anh ta chịu khó.

Lăng Tử Kỳ đeo kính vào, đứng ở cửa tiệm, nhìn ra phố. Anh ta nhìn hồi lâu. Rồi anh ta hỏi một câu mà tôi nhớ suốt đời:

– Cô Tú, lá cây trên kia, từ trước tới giờ, có từng cái một à?

Anh ta không có tiền trả. Anh ta hứa đỗ rồi trả. Ông Mộc Hàn gật đầu.

Rồi Vưu Thế Hiển đến, với nén bạc mười lạng và đề nghị khắc chữ vào mắt kính.

Tôi từ chối. Tôi bảo không làm được, mà làm được cũng không làm. Vưu Thế Hiển cất nén bạc, cười, rồi đi. Tôi không nghĩ thêm về chuyện ấy.

Năm ngày sau, Phủ Doãn kinh thành dán bảng ở cổng trường thi: vì có người tố mắt kính có thể giấu chữ, khoa này cấm mọi sĩ tử mang kính vào trường. Kính bị khám ra thì sĩ tử bị đuổi về, ba khoa không được thi.

— Hết chương 1 —