Đêm mở lù

Chương 2: Đêm mở lù

Hai nghìn bốn trăm chai về tới làng bằng một chiếc xe tải, chất đầy kho nhà Bội, chất cả sang hiên. Bà con trong xóm kéo nhau tới coi. Có người tặc lưỡi. Có người bảo: thấy chưa, mắm làng mình bán cho người làng mình ăn thôi, đưa lên siêu thị làm gì.

Chị họ Bội, chị Diễm, bán mắm ở chợ Hàn, đứng giữa sân nói to cho cả xóm nghe: ông Đạo trả giá vậy là quá hời, mắm cốt bán cho hãng thì khỏi lo nhãn mác, khỏi lo siêu thị, cuối năm có tiền sửa nhà. Chị không nói sai. Bội còn nợ ngân hàng ba trăm triệu tiền làm nhà xưởng đóng chai, mỗi tháng trả lãi gần bốn triệu. Cô ngồi tính trên giấy, nếu nhận lời ông Đạo, hai năm là trả hết nợ.

Ông nội không nói gì với chị Diễm. Tối đó ông chỉ hỏi Bội một câu: con định làm mắm cho ai ăn. Rồi ông đi ngủ.

Bội ngồi giữa đống thùng các tông, mở từng chai ra coi. Chai nào cũng có lớp hạt trắng dưới đáy, chai nhiều chai ít. Cô cầm một chai, áp vào lòng bàn tay, ngồi im. Năm phút. Mười phút. Lớp hạt trắng mỏng dần, tan dần vào mắm như đường tan trong nước ấm. Đến phút mười lăm, chai mắm trong veo, màu cánh gián, không còn một hạt nào.

Cô ngồi nhìn cái chai trong tay rất lâu.

Sáng hôm sau, cô lục danh sách khách hàng phản ánh mà siêu thị gửi kèm phiếu trả hàng. Ba mươi mốt người, có tên, có số điện thoại. Mười bốn người ở Đà Nẵng. Cô gọi từng người. Có người cúp máy. Có người nghe hết rồi bảo: em nói gì thì nói, chị không mua nữa. Có một người, cô Hồ Thị Nguyện, giáo viên dạy hóa ở một trường cấp ba, nghe xong thì hỏi một câu:

– Em nói muối kết tinh, thế em chứng minh cho chị xem được không?

– Được ạ. Chị về làng Nam Ô với em một tối.

Bội đặt tên cho buổi tối ấy là đêm mở lù. Cô mời mười bốn người khách ở Đà Nẵng, mời thêm mấy người trong nhóm nội trợ trên mạng, mời cả anh Thuần. Anh Thuần không trả lời tin nhắn mời. Đến bảy giờ tối hôm ấy, chín người tới. Cô Nguyện tới sớm nhất, dắt theo cậu con trai mười tuổi.

Sân phơi thắp mấy bóng đèn vàng giăng trên dây. Ông nội cô ngồi cạnh cái lu lớn nhất, cái lu đã ủ mười tám tháng. Dưới chân lu có một cái ống tre nhỏ cắm xiên qua lớp vỏ, đầu ống bịt bằng một nắm rơm và một cái nút gỗ. Đó là ống lù. Người làng Nam Ô ủ mắm bằng cách xếp cá cơm với muối từng lớp vào lu, đậy kín, phơi nắng, đến khi cá rã ra thành chượp, nước mắm sẽ rỉ xuống đáy, lọc qua lớp rơm, chảy ra theo cái ống lù ấy. Những giọt đầu tiên gọi là nhĩ.

Ông nội rút nút gỗ. Một giọt mắm màu hổ phách đọng ở đầu ống, run run, rồi rơi xuống cái chén sứ trắng. Rồi giọt thứ hai. Giọt thứ ba. Chậm đến mức người ta phải nín thở mà chờ.

– Một lu thế này, chừng ba tháng mới rút được năm lít nhĩ, – Bội nói. – Mắm công nghiệp thì người ta ủ hai, ba tháng, rút hết một lần, rồi pha.

Cô đưa cho mỗi người một chai mắm lô số chín, cái chai có cặn trắng. Cô bảo họ áp chai vào lòng bàn tay. Cô Nguyện áp chai vào cổ tay con trai, hai mẹ con ngồi nhìn lớp hạt trắng tan dần như nhìn một ảo thuật. Bội lấy ra một cái chai khác đã để trong tủ lạnh từ chiều. Đáy chai đóng một lớp hạt dày như cát. Cô đưa cô Nguyện nếm một hạt.

Cô Nguyện ngậm hạt muối, nhăn mặt, rồi giãn mặt ra.

– Mặn, – cô nói. – Rồi ngọt.

– Mắm đạm cao, ủ lâu, gặp lạnh thì muối nó mới đóng lại thành hạt, – Bội nói. – Mắm pha loãng thì khó mà có. Chị cho chai mắm nào vào tủ lạnh một đêm cũng biết. Có hạt thì gần như chắc là mắm cốt. Không có hạt thì chưa nói được gì.

Cậu bé con cô Nguyện hỏi ông nội Bội rằng nhĩ là gì. Ông nội cười, lấy ngón tay chấm vào chén nhĩ, đưa cho cậu liếm. Cậu bé nhăn mặt, rồi xin chấm thêm lần nữa.

Đêm ấy chín người khách mua về bốn mươi hai chai, chính là những chai siêu thị trả lại. Tối hôm sau, cô Nguyện đăng một đoạn clip dài ba phút lên trang cá nhân. Trong clip, tay cô áp vào chai mắm, lớp hạt trắng tan dần. Rồi cô bỏ ba chai mắm ba loại khác nhau vào tủ lạnh, sáng ra mở cửa tủ, chỉ có một chai đóng hạt. Cô viết: "Tôi dạy hóa hai mươi năm, tôi chưa bao giờ nghĩ tới việc kiểm tra nước mắm nhà mình bằng tủ lạnh."

Clip ấy có hơn bốn trăm nghìn lượt xem trong một tuần.

— Hết chương 2 —