Cái cân non

Chương 2: Cái cân non

Thanh Liên đọc cuốn sổ suốt đêm, dưới ngọn đèn dầu lạc khói đen cả chụp.

Cha nàng là người kỹ tính. Hồi nhỏ, nàng hay ngồi trong kho lương xem cha kiểm gạo. Cha dạy nàng cách thử một cái cân: lấy quả cân của quan mà đặt lên, xem cán cân có nằm ngang không; đổi quả cân sang bên kia, xem có lệch không. Cha bảo, kẻ gian trong nghề kho lương không ăn trộm bằng tay, mà ăn trộm bằng cân. Một cái cân non, mỗi thạch hụt hai đấu, cả kho ngàn thạch là hụt hai trăm thạch, mà sổ sách vẫn đẹp như tranh.

Trong cuốn sổ bìa xanh, cha nàng ghi lại chính điều ấy. Năm lũ lụt, triều đình gửi xuống ba ngàn thạch gạo cứu đói. Cha nàng phát ra bằng một cái cân non, mỗi thạch hụt hai đấu. Sáu trăm thạch gạo dư ra, cha bán lại cho một người tên Quách Phúc, chủ hiệu gạo lớn nhất bến sông. Mỗi dòng có ngày tháng, có số gạo, có số bạc nhận. Dòng cuối cùng không ghi số, chỉ ghi một câu: "Xã Bãi Cói, mười bảy người chết đói. Ta đã làm gì thế này."

Thanh Liên gấp cuốn sổ lại khi trời đã sáng. Nàng ngồi im, tay đặt lên bìa sổ. Vú Sáu không hỏi gì, chỉ đặt bên cạnh nàng một chén nước gừng nóng.

Nàng nhớ những buổi chiều trong kho lương. Cha ngồi trên chiếc ghế gỗ mít, đeo cặp kính trắng gọng đồng, tay lật sổ, miệng đọc số cho thư lại ghi. Nàng ngồi dưới chân cha, nghịch mấy quả cân đồng xếp thành hàng như lính. Cha hay dúi cho nàng một cái bánh khúc mua ở đầu phố, bảo ăn đi rồi cha dạy cho cách bắt quả tang người cân gian. Cha nói câu ấy với cái giọng tự hào của người ngay thẳng. Ba năm nay, nàng đã dựa vào cái giọng ấy để sống. Sáng nào gánh chè ra chợ, gặp ai nhìn mình bằng con mắt khinh rẻ, nàng cũng tự nhủ: cha ta bị oan, rồi sẽ có ngày người ta biết.

Bây giờ nàng biết. Và không ai khác cần biết cả.

Nàng cầm cuốn sổ đi xuống gian bếp. Than trong lò vẫn còn đỏ từ nồi chè đêm qua. Chỉ cần thả cuốn sổ vào, một khắc là thành tro, và cha nàng mãi mãi là một người bị oan trong lòng nàng. Nàng đứng trước lò rất lâu, tới khi than tàn dần, chuyển sang màu tro xám.

Vú Sáu đứng ở cửa bếp, không cản, cũng không giục.

– Vú ơi, Bãi Cói ở đâu? – Cuối cùng nàng hỏi.

– Ngoài cửa Nam, đi dọc đê chừng hai mươi dặm. – Vú đáp. – Cô định đi à?

– Cha con viết mười bảy người chết. Con muốn biết họ là ai.

Sáng hôm ấy, nàng không gánh chè ra chợ. Nàng đi bộ hai mươi dặm ra xã Bãi Cói.

Bãi Cói là một xã ven sông, ruộng trũng, mùa nào cũng ngập. Dân ở đó không trồng được lúa nên trồng sen. Tháng Sáu, đầm sen nở kín mặt nước, hương bay tới tận đường cái. Thanh Liên đứng ở bờ đầm, nhìn những người đàn bà lội nước bẻ gương sen, thấy trong lòng mình như có ai đổ chì.

Một bà cụ ngồi bóc hạt sen dưới gốc đa đầu làng, mời nàng ngồi uống bát nước vối. Nàng hỏi chuyện năm lũ.

– Năm ấy à? – Bà cụ chép miệng. – Gạo quan phát mà ăn không đủ ba bữa. Người ta bảo gạo hụt ở trên. Con dâu già với hai đứa cháu chết năm ấy. Già còn sống, già cũng chẳng biết để làm gì.

Thanh Liên không dám nói mình là ai.

Bà cụ kể tiếp. Bây giờ cả xã sống nhờ hạt sen. Nhưng hạt sen thì cả xã phải bán cho một người duy nhất, là ông Quách Phúc ở bến sông. Năm lũ, ông ta cho dân vay gạo, lãi một năm gấp đôi. Nợ chưa trả hết thì phải bán sen cho ông ta, giá ông ta định, cân ông ta mang tới.

– Một cân sen tươi của nhà già, cân ông ấy chỉ ra mười hai lạng. – Bà cụ nói. – Mà biết làm sao, cân của người ta.

Thanh Liên đứng dậy. Nàng nhìn thấy, dưới mái hiên nhà bên cạnh, cái cân đồng của nhà họ Quách treo ở đó, chờ phiên thu sen ngày mai.

Nàng không cần đặt quả cân lên cũng biết. Nàng biết cái cân ấy, như biết nét chữ của cha mình. Cùng một tay thợ cân, cùng một kiểu khoét lỗ trong quả đối trọng. Cha nàng đã từng dùng một cái cân như thế. Và người bán cái cân ấy cho cha nàng, nàng vừa đọc tên trong sổ.

— Hết chương 2 —