Cái bay nhỏ xíu

Chương 1: Cái bay nhỏ xíu

Mấy người hỏi tui sao tui ưng cổ? Tui kể từ cái bay.

Bữa đầu đi làm, cô Kiều đưa tui một cái bay thợ hồ bé bằng bàn tay con nít, lưỡi sắt mài mỏng dính, cán gỗ. Cổ chỉ xuống cái hố vuông vức hai thước nhân hai thước, căng dây ni lông bốn góc, rồi nói:

– Anh Út cạo đất bằng cái này. Mỗi lần cạo mỏng thôi, chừng một lóng tay. Thấy cái gì lạ thì dừng, kêu em.

Tui cầm cái bay lên ngó. Tui làm ruộng hai chục năm, đào mương, đắp bờ, xắn đất bằng cái mai to như cánh cửa. Cái hố này, cho tui cái mai, tui đào nửa buổi là xong. Bây giờ cổ biểu tui cạo bằng cái thìa.

– Cạo vầy chừng nào tới đáy cô?

– Mùa này mình đi xuống được chừng một thước rưỡi là mừng.

Tui tưởng cổ giỡn. Cổ không giỡn.

Ruộng nhà tui nằm dưới chân núi Ba Thê, gần khu di tích Óc Eo. Hồi nhỏ tui với mấy đứa trong xóm hay lượm được mảnh sành, mảnh gốm, có khi cả hạt cườm bằng đá, cầm chơi rồi quăng. Người già nói đất này hồi xưa là chỗ người ta ở, buôn bán ghe thuyền tấp nập, cả ngàn năm trước. Tui nghe vậy thôi chớ không tin lắm. Ngàn năm trước ai mà biết.

Năm rồi, viện khảo cổ ở Sài Gòn về làm việc với xã, xin thuê ba công ruộng nhà tui một mùa để đào thăm dò. Tiền thuê đủ bù một vụ lúa. Má tui chịu. Tui thì nghĩ, đằng nào cũng nghỉ một vụ, xin vô đào phụ kiếm thêm tiền công. Vậy là tui thành người phụ đào trong hố số ba, dưới tay cô Diễm Kiều.

Cổ hai mươi chín tuổi, người Sài Gòn, đi khảo cổ từ hồi còn là sinh viên. Da cổ trắng mà đen giòn ra sau tuần đầu, mặt đầy tàn nhang. Cổ đội cái nón tai bèo vải kaki bạc màu, đeo kính, mang theo một cái túi vải đựng đủ thứ: thước dây, cọ lông, bao ni lông nhỏ, bút lông, sổ tay, một cái máy ảnh, một cái la bàn. Cổ nói ít, cười ít, làm thì lẹ như sóc.

Ngày đầu tiên tui cạo đất, tới trưa được chừng hai lóng tay. Cổ đi qua đi lại, ngó, không khen không chê. Tui ngồi xổm trong hố, mồ hôi chảy ròng ròng, nắng tháng Ba rát rạt sau gáy, nghĩ bụng chắc chịu không nổi một tuần.

Chiều đó, cái bay của tui chạm vô một vật cứng.

Tui dừng lại, kêu cổ. Cổ chạy tới, nhảy xuống hố, quỳ bên cạnh tui, lấy cây cọ lông quét nhẹ nhẹ lớp đất. Một mảnh gốm hiện ra, màu đỏ gạch, cong cong, bằng nửa bàn tay. Cổ không cầm lên liền. Cổ đo, chụp hình, ghi số vô sổ, rồi mới lấy hai ngón tay nhấc nó lên, lật qua.

Rồi cổ ngồi im ru.

– Anh Út, anh coi nè.

Ở mặt trong mảnh gốm, gần mép, có một vết lõm nho nhỏ. Tui ghé mắt sát vô mới thấy: trong vết lõm có những đường vân cong cong, xoáy tròn, mịn như vân gỗ.

– Dấu vân tay, – cổ nói, giọng nhỏ xíu. – Của người thợ làm cái nồi này. Người ta nắn đất sét bằng tay, ngón tay ấn vô đây, rồi đem nung. Cái dấu này nằm đây ngàn rưỡi năm rồi.

Tui nhìn cái dấu vân tay. Tui nhìn ngón tay cái của tui, dính đầy đất. Tui không biết nói gì. Ngàn rưỡi năm trước, có một người ngồi đâu đây, chắc cũng dưới chân núi này, chắc cũng nắng như vầy, nắn một cái nồi, ấn ngón tay vô. Người đó không biết có một ngày thằng Út Mía cạo đất ruộng nhà nó mà lượm được ngón tay của người đó.

Cổ ngó mặt tui. Lần đầu tiên tui thấy cổ cười.

– Giờ anh biết tại sao phải cạo bằng cái bay nhỏ chưa?

Gần tắt nắng, cổ kêu tui ngồi lại, chỉ cho tui coi vách hố. Cổ lấy cái bay cạo phẳng một mặt vách, tưới chút nước cho đất sậm màu lên, rồi lấy đầu bay chỉ từng lớp. Trên cùng là lớp đất ruộng nâu xám, ba tui với tui cày bừa mấy chục năm. Dưới đó một lằn đất vàng mịn như bột, cổ nói phù sa một trận lụt lớn hồi xửa hồi xưa. Dưới nữa là một lớp đen thui, lấm tấm than, lấm tấm mảnh gốm.

– Lớp này là lớp người ta sống, – cổ nói. – Người ta nấu ăn, đốt lửa, đổ rác, làm rớt đồ. Đất có người ở thì đen, mùn nhiều, giữ nước. Anh nhớ màu này nghen. Thấy màu này là thấy người xưa.

Tui ngồi nhìn cái vách hố như nhìn một cái bánh da lợn nhiều lớp. Hai chục năm tui cày trên đầu mấy người đó mà không biết.

Cổ ngồi trên miệng hố, kẹp tờ giấy kẻ ô lên tấm ván, vẽ lại từng lớp đất bằng bút chì, đo bằng thước, ghi chú chi chít. Tay cổ vẽ đều mà nhanh. Tui ngồi ngó, thấy cái mũi cổ dính một vệt đất đỏ mà cổ không biết, không dám nói.

Tối đó về nhà, má hỏi đào được vàng chưa. Tui nói chưa. Tui không biết kể sao về cái dấu tay.

— Hết chương 1 —