Chằm nón

Chương 2: Chằm nón

Mười một giờ trưa hôm sau, tôi đứng giữa sân, giơ chiếc nón cũ lên ngược với mặt trời.

Lúc đầu tôi chỉ thấy ánh sáng. Lớp lá mỏng tới mức nắng xuyên qua thành một màu vàng nhạt, ấm, những đường gân lá chạy song song như sóng. Rồi tôi xoay chiếc nón đi một chút, và tôi thấy.

Giữa hai lớp lá có một hình cắt bằng giấy. Một con đò. Một con đò nhỏ trên mặt sông, mui cong, một người đứng ở đuôi đò chống sào. Bên dưới con đò là mấy đường sóng lượn. Bên trên là một dòng chữ cắt bằng giấy, chữ nhỏ, nét chữ hơi run, tôi phải nheo mắt mới đọc được: "Đường vô xứ Huế quanh quanh."

Tôi đứng nhìn rất lâu. Hình cắt không đẹp lắm. Mái chèo, à không, cây sào, bị cắt lệch một chút, chỗ mũi đò hơi tù. Nhưng người cắt rất cẩn thận, những đường sóng nhỏ như sợi chỉ mà không đứt chỗ nào.

– Ai cắt cái ni vậy mệ? – Tôi hỏi, chạy vô hiên.

Mệ đang ngồi chằm nón. Mệ không ngẩng lên.

– Mạ con.

Tôi đứng sững.

Mẹ tôi, cái người đi làm kế toán trưởng cho một công ty xuất nhập khẩu, cái người lúc nào cũng mặc áo sơ mi ủi phẳng, nói chuyện với tôi toàn bằng con số. Mẹ tôi là dâu của mệ, người Huế, nhà ở làng bên. Tôi biết vậy. Nhưng tôi không hề biết mẹ từng làm cái này.

Mệ kể. Giọng mệ đều đều, tay vẫn chằm, kim đâm qua lá, kéo sợi cước lên, rồi lại đâm xuống.

– Hồi mạ con mười lăm tuổi, cả làng ni đặt mạ con cắt hình cho nón. Nhà mạ con nghèo, cha mất sớm, mạ con cắt hình kiếm tiền đi học. Cắt cầu Trường Tiền, cắt chùa Thiên Mụ, cắt con đò, cắt câu thơ. Người ta đem nón ra chợ Đông Ba bán cho khách, khách đưa lên soi, khen. Mạ con một đêm cắt được hai chục tấm. Mấy bà làm nón trong làng giành nhau đặt.

– Rồi sao mẹ con thôi?

Mệ ngừng tay một chút.

– Hồi đó có ông thầy dạy vẽ ở trường mỹ thuật về làng chơi, thấy mấy tấm hình, hỏi ai cắt. Ổng nói con nhỏ ni có khiếu, nên cho đi học vẽ. Mạ con về nhà xin. Bà ngoại con không cho. Nhà nghèo, mấy đứa em còn nhỏ, học vẽ ra làm chi mà nuôi em. Mạ con khóc mấy đêm, rồi thôi, đi thi kinh tế. Từ đó không cắt nữa.

Tôi ngồi xuống bậc thềm. Câu tôi nói với mẹ đêm đó trở lại trong đầu tôi, từng chữ: "Mẹ không làm được cái mẹ thích thì mẹ cũng không cho con làm."

– Chiếc nón ni là chiếc cuối cùng. – Mệ nói. – Mạ con cắt cho mệ hồi mệ còn chưa phải mạ chồng hắn. Hắn đem sang tặng mệ, nói cảm ơn mệ năm mô cũng đặt hình. Mệ cất tới chừ.

Tối đó, tôi hỏi mệ:

– Mệ dạy con chằm nón được không mệ? Chằm cho ra một chiếc nón thiệt.

Mệ nhìn tôi lâu. Rồi mệ gật đầu.

Chằm nón khó hơn ủi lá cả trăm lần. Mười sáu vòng tre gác lên cái khuôn hình chóp, xếp lá phủ lên từng lớp, rồi dùng kim khâu sợi cước, mũi khâu phải đều, khoảng cách phải bằng nhau, chỉ không được hằn trên mặt lá. Nón Huế mỏng, chỉ hai lớp lá, nên mũi kim mà lệch là nhìn ra liền. Ngón tay tôi bị kim đâm mấy chục lần, tới mức mệ phải lấy cái bao ngón bằng da trâu cũ của mệ cho tôi đeo.

Nhưng việc tôi làm say mê nhất, là cái việc giữa hai lớp lá.

Mệ nói tôi muốn bỏ hình gì vào thì tự cắt. Tôi xin mệ cây kéo nhỏ và mấy tờ giấy pơ-luya. Tôi ngồi ở hiên, cắt cả buổi chiều. Lần đầu, tôi cắt hình cầu Trường Tiền, sáu vài, cái nhịp cong cong. Nó trông như cái lò xo. Lần thứ hai, tôi cắt một cành hoa sen. Nó trông như cái quạt. Lần thứ ba, tôi cắt một con đò.

Tôi đặt hình con đò của tôi cạnh chiếc nón mẹ cắt hai mươi mấy năm trước, giơ lên soi. Con đò của mẹ đẹp hơn, nét gọn, sóng mảnh. Con đò của tôi dày, nặng nề, cây sào thì to như cột điện.

– Của mạ con đẹp hơn. – Tôi nói.

– Mạ con cắt mấy ngàn tấm rồi mới được như rứa. – Mệ nói. – Con mới cắt có ba tấm.

Mệ nói câu đó như nói một chuyện hiển nhiên. Nhưng tôi nghe như có ai mở cửa sổ.

Đêm đó, nằm trong mùng, tôi hỏi mệ một câu mà tôi nghĩ suốt từ trưa:

– Mệ có tiếc cho mẹ con không mệ?

Mệ nằm quay lưng lại phía tôi, cái quạt nan trong tay mệ phe phẩy chậm.

– Tiếc chi. – Mệ nói. – Mạ con không học vẽ, mạ con nuôi ba đứa em ăn học thành người. Thằng cậu út của con làm bác sĩ ở Đà Nẵng đó, ai cho hắn học? Mạ con cho. Cái đó cũng là một cái tranh. Chỉ là không ai đem ra nắng mà soi.

Tôi nằm im. Ngoài sông có tiếng mái chèo khua nước, ai đó đi thả lưới đêm. Một lúc sau, mệ nói thêm, giọng nhỏ hơn, như nói với chính mình:

– Mà tiếc. Có tiếc chớ. Ai mà không tiếc.

— Hết chương 2 —